بررسی تحلیلی عقل‌گرایی و نص‌گرایی اصحاب شیعی ائمه علیهم السلام در مدینه (95 ق تا 260 ق)

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

دانش‌آموخته دکتری تاریخ اسلام، مدیر موزه ملی هنرهای اصفهان، ایران

چکیده

مدینه را باید نخستین پایگاه ظهور مکاتب مختلف فکری و عملی در جغرافیای اندیشۀ اسلامی دانست؛ شهری که با حضور شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آن زمینه‌های فکری آینده را ایجاد نمود طوری که در رهگذر تاریخ، هر گروه و اندیشه‌ای خود را به نوعی میراث‌دار آن حضرت می‌دانست. در این میان مکاتب گونه‌گون شیعی از حدیث و کلام گرفته تا تاریخ و فقه نیز از رواج مکتب‌های مختلف آن و تضارب آرای موجود در مدینه حظی تمام بردند. اصحاب امامان شیعه در فاصلۀ سال‌های 95 تا 260 ق (که خود به سه دورۀ مجزا تقسیم می‌شود) با وام گرفتن از احادیث آن بزرگواران، نحله‌ها و جریان‌هایی را در عرصه‌های مختلف ایجاد کردند که بعضاً هم در کلیات و هم در جزئیات تفاوت‌های آشکاری با یکدیگر داشتند. همین امر موجبات تضارب آراء زیادی را در شهر مدینه فراهم آورد. سؤال قابل طرح در این‌جا این‌ است که «در میان اصحاب مدنی امامان شیعه رویکرد عقلی گستردگی بیشتری داشته یا برداشت‌های نص‌گرایانه؟». پاسخ این پرسش را باید در جریان‌شناسی اصحاب امامان در این بوم- ‌شهر جستجو کرد؛ به این معنی که بر خلاف مکتب حدیثی اهل‌سنت در مدینه که در تقابل با مکتب حدیثی آنان در کوفه به وجود آمده بود و بیشتر بر مبانی نص‌گرایانه بنیان شده بود، مکتب شیعی مدینه تلفیقی از عقل‌گرایی و نص‌گرایی بود. در واقع باید اصحاب مدنی امامان را دسته‌ای از بزرگان کوفی دانست که به واسطۀ حضور شخص امام در مدینه بارها به آنجا مسافرت می‌نمودند؛ طیف‌بندی این راویان که در کتب رجالی به آن‌ها اشاره شده، مؤید این ادعاست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. ابن ادریس، ابو عبدالله فخر الدین محمدبن منصور، السرائر الحاوی، قم، جامعه مدرسین، 1410ق.
  2. ابن داوود، حسنبن علی بن داود حلی، الرجال، تهران، دانشگاه تهران، 1342ش.
  3. ابن طاووس، علی بن موسی، مهج‌الدعوات، قم، دارالذخائر، 1411ق.
  4. ابن عربی، محی‌الدین، فتوحات مکیه، بیروت، دارالصادر، بی‌تا.
  5. ابن غضائری، احمدبن حسین، رجال، قم، دارالحدیث، 1364ق.
  6. ابن میثم، میثمبن علی بن میثم البحرانی، النجاة فى القیامة فى تحقیق أمر الإمامة، قم، مجمع الفکر الاسلامی، 1417ق.
  7. اصفهانی، ابونعیم، حلیه الاولیا، قاهره، دار ام القراء للطباعه و النشر، بی‌تا.
  8. بحرانی اصفهانی، شیخ عبدالله، عوالم العلوم و المعارف، قم، مؤسسه الامام المهدی، 1413ق.
  9. برقی، ابو جعفر، احمد بن محمد، الرجال، تصحیح حسن مصطفوی، تهران، دانشگاه تهران، 1342ش.
  10. برقی، ابو جعفر، احمد بن محمد، المحاسن، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1371ق.
  11. تهرانی، محمدمحسن الشهیر بالشیخ آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بی‌جا، بی‌نام، 1408ق.
  12. جباری، محمدرضا، «مقاله مکتب‌های حدیثی شیعه در سده‌های اولیه»، شیعه‌شناسی، ش2، تابستان 1382ش، صص 86-67.
  13. جباری، محمدرضا، مکتب حدیثی قم، قم، زروار، 1384ش.
  14. چلونگر، محمدعلی، صادقانی، مجید و پیرمرادیان، مصطفی، بوم شناسی تاریخی جریان‌های اصحاب ائمه نوشته، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1397.
  15. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل‌البیت ع، 1409ق.
  16. حسینی‌زاده خضرآباد، سیدعلی، مدرسه کلامی مدینه (از آغاز تا امامت امام باقر ع)، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1402ش.
  17. صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا ع، تهران، جهان، 1378ق.
  18. طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، جامعه مدرسین، 1407ق.
  19. طوسی، محمد بن‌حسن، الرجال، قم، جامعه مدرسین، 1373ش.
  20. علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال، قم، رسالت، 1402ق.
  21. کرمی، احمدرضا، «مقبولیت حدیث امام صادق ع در مدینه براساس مقایسه شاخص‌های حدیثی»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه بهار، ش 66، 1399ش، صص 145-189.
  22. کشی، محمد بن عمر بن عبدالعزیز، الرجال، مشهد، دانشگاه مشهد، 1409ق.
  23. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
  24. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
  25. معارف، مجید، پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، تهران، ضریح، 1374ش.
  26. معارف، مجید، تاریخ عمومی حدیث، تهران، کویر، 1392ش.
  27. نجاشی، احمد بن علی، رجال، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1365ق.
  28. نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، بیروت، دارالاضواء، 1404ق.
  29. نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل‌البیت ع، 1408ق.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار