تطور تاریخی مهدویت در اسماعیلیه؛ عوامل و پیامدها

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فرقه‌های تشیع، گروه تاریخ و فرق تشیع، دانشکدۀ مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 دانشیار، گروه مطالعات شیعی، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

3 استادیار، گروه مطالعات شیعی، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

10.22034/pnt.2026.3568.1148

چکیده

اندیشه مهدویت، به عنوان یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های اعتقادی در مکتب تشیع، جایگاهی محوری در شکل‌دهی باورهای دینی، سیاسی و اجتماعی مسلمانان و به خصوص مکتب پربار تشیع دارد. در این میان فرقه اسماعیلیه، به عنوان یکی از شاخه‌های مهم و اثرگذار تشیع، در طول تاریخ خود برداشت‌های متنوع و متحول از مفهوم مهدویت ارائه داده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی سیر تاریخی تطور مهدویت در میان اسماعیلیان، به تحلیل چگونگی تغییر و تحول این اندیشه از دوره پیدایش تا عصر معاصر می‌پردازد.

در این تحقیق، ضمن گونه‌شناسی تاریخی برداشت‌های مختلف از مهدویت در میان شاخه‌های گوناگون اسماعیلیه، عوامل اثرگذار بر این تطورات از منظر سیاسی، اجتماعی و کلامی مورد واکاوی قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مهدویت در اسماعیلیه، مفهومی ایستا و ثابت نبوده، بلکه در تعامل مستمر با شرایط بیرونی و درونی جامعه اسماعیلی دچار بازتعریف و تحول شده است.

در دوره‌های اولیه، باور به غیبت اسماعیل بن جعفر و محمد بن اسماعیل اساس شکل‌گیری مهدویت در اسماعیلیه بود. از میان عوامل مؤثر بر این تطورات می‌توان به فشارهای سیاسی حکومت‌های عباسی و سلجوقی، رقابت‌های درون‌فرقه‌ای، چالش‌های کلامی پیرامون مفهوم امامت و نیاز به بازتعریف هویت مذهبی اشاره کرد. پیامدهای این دگرگونی‌ها نیز شامل انشعاب در درون فرقه، شکل‌گیری حکومت‌های اسماعیلی، تضعیف انسجام عقیدتی، و در مقابل، پویایی فکری و فلسفی در نظام اعتقادی آنان است. روش پژوهش حاضر توصیفی–تحلیلی بوده و با تکیه بر منابع اصیل تاریخی، کلامی و عقیدتی اسماعیلیه انجام شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 21 تیر 1405

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار