بررسی اندیشه‌های علامه طباطبایی در تحلیل چیستی و چرایی حکومت و حاکم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری ادیان و عرفان، استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، ایران

2 دکتری تاریخ اسلام، پژوهشگر گروه مطالعات منطقه‌ای پژوهشگاه المصطفی، قم، ایران

10.22034/pnt.2024.671

چکیده

علامه سید محمدحسین طباطبایی (1360-1281ش)، عارف، مفسر، فقیه و فیلسوف بزرگ جهان تشیع در قرن معاصر بود که به جنبه سیاست و اجتماع توجهی ویژه داشت؛ مباحثی چون اولی‌الامر، سعادت و شقاوت انسان و جامعه و نظام مدنی. این مقاله با رویکردی توصیفی و تحلیلی به بررسی ماهیت حکومت در اندیشۀ علامه طباطبایی می‌پردازد. هدف تحقیق، بازنمایی ارتباط بین مؤلفه‌های مهمی همچون اعتباریات، فطرت، عقل و سعادت با اندیشۀ سیاسی علامه طباطبایی است. پرسش‌های فراروی این پژوهش عبارتند از: شیوۀ انتخاب حکومت از منظر علامه طباطبایی چیست. فطرت، دین و اصل استخدام و اعتباریات چه جایگاهی در تبیین ماهیت حکومت و حاکم دارند.
بر اساس یافته‌های تحقیق، عقل می‌تواند با محوریت «فطرت»، راهبر و راهنمای هدایت انسان باشد؛ بدین معنا که عقل غیر منقطع از وحی می‌تواند برای نظام‌های سیاسی اعتباریات سیاسی پسینی تولید کند که از جمله مهم‌ترین آن‌ها تعیین شکل حکومت و انتخاب حاکم به شیوه‌ای عاقلانه است. غایت این اعتباریات نیز بایستی حکومت الهی در راستای سعادت انسان‌ها باشد. با این دید، حاکم باید ویژگی‌هایی چند داشته باشد؛ از جمله آن که در مسیر الهی و با چراغ هدایت ائمه علیهم السلام حرکت نماید. همچنین بر مبنای اندیشۀ سیاسی علامه طباطبایی، حاکم به ارادۀ عمومی جامعه و با معیارهایی که از سوی ائمه علیهم السلام ارائه شده انتخاب می‌شود و رسیدن به این نظریۀ سیاسی از طریق برخی پپش‌فرض‌های روشی و اعتقادی امکان‌پذیر است

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم

    1. امیدی، مهدی، مردم و حکومت اسلامی در اندیشه سیاسی علامه طباطبائی، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1395ش.
    2. حسینی طهرانی، محمد حسین، مهرتابان، قم، صدرا، بی‌تا.
    3. حقیقت، صادق، «نقد مبانی اندیشه سیاسی اسلام»، حکومت اسلامی، تهران، سمت، 1377 ش.
    4. زهرانی، مصطفی، «اندیشه سیاسی علامه طباطبایی»، علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم†، ش 1، تابستان 1377ش، صص 115-89.
    5. سجادی، ضیاء الدین، انسان در قرآن کریم، تهران، بنیاد قرآن، 1360ش.
    6. شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، ترجمة اردکانی به کوشش عبدالله نورانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1381ش.
    7. طباطبایی، محمد حسین، اسلام و اجتماع، قم، صدرا، 1342ش.
    8. طباطبایی، محمد حسین، اصول فلسفه و رئالیسم، ج 2، قم، صدرا، 1396 ش.
    9. طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمة ناصر مکارم شیرازی، ج 1، تهران، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، 1364ش.
    10. طباطبایی، محمد حسین، روابط اجتماعی در اسلام، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، 1389ش.
    11. طباطبایی، محمد حسین، شیعه در اسلام، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، 1378ش.
    12. طباطبایی، محمد حسین، نظریه السیاسه و الحکم، بی‌جا، 1403 ق.
    1. قدیمی، اکرم، بررسی مقایسه‌ای نظریه‌های حکومت، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: فرهنگ رجائی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، 1372ش.
    2. کرمانی، طوبی، «سیاست و حکومت در منظومه‌ فکری صدر المتألهین»، حکمت و فلسفه، تهران، ش 6، تابستان1385ش، صص 24-7.
    3. موسوی اصل، علی، «رابطه خاتمیت با جامعیت و تأسیس حکومت دینی در نگاه علامه طباطبایی»، اندیشه نوین دینی، س 16، ش 62، پاییز 1399، صص78-59.
    4. یعقوبی، ابراهیم، «سعادت از دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی»، پژوهش‌های فلسفی-کلامی، س 10، ش 1 (پیاپی 37)، پاییز 1387، صص241-219.