تجزیه و تحلیل نسخ خطی کتابخانۀ شیخ محمد خاتون عاملی (م1059ق) در آستان قدس رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران

10.22034/pnt.2025.680

چکیده

شاید از مهم‌ترین و منحصربه‌فردترین نسخه‌های خطی که تاکنون به کتابخانۀ آستان قدس رضوی واگذار شده‌، چهارصد نسخۀ خطی باشد که «اسدالله بن محمد مؤمن خاتون عاملی» در سال 1067 قمری، وقف آستان قدس رضوی نموده است. این نسخه‌ها در واقع، کتابخانۀ شخصی علامی فهامی شیخ محمد خاتون (م1059ق) پیشوای دولت قطب‌شاهیان جنوب هند است که اهمیت تاریخی، مذهبی، فرهنگی و سیاسی زیادی دارد. بنابراین ضروری می‌نمود تا پژوهش‌ها و تحقیقاتی دربارۀ ابعاد مختلف نسخ خطی این کتابخانۀ مهم انجام گیرد و مشخصات «شکلی، موضوعی و فهرستی» آن‌ها بررسی گردد. در تحقیقاتی که طی یک سال بر این نسخه‌های خطی انجام گرفت، روشن شد که «جدای از آثار عربی، حدود 44 اثر این کتابخانه به زبان فارسی است که برخی از آن‌ها مربوط به سال‌های 577ق و 610ق و 699ق می‌باشد. نسخ این کتابخانه، شامل موضوعات متنوعی هستند که بیشترین موضوع در آن، فقه و اصول است. همچنین بسیار قابل توجه است که کتابخانۀ ابن‌خاتون، از جهت تعداد نسخه‌های کهن، منحصربه‌فرد و بی‌نظیر می‌باشد؛ به طوری که حدود چهل نسخۀ کهن متعلق به قرن هفتم و ماقبل آن را داراست».

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. جدای از حدود چهارصد نسخۀ خطی بررسی شده از شیخ محمد خاتون در کتابخانۀ آستان قدس، از این منابع می‌توان نام برد:

    1. ابن‌طیفور، حدایق السلاطین، تصحیح شریف النساء انصاری، دهلی، چاپ نعمانی پریس، بی‌تا.
    2. استادی، کاظم، ف، «معرفی و بررسی کهن‌ترین نسخه خطی الغیبة منسوب به نعمانی»، انتظار موعود، د21، ش75، 1400ش، صص109-75.
    3. استادی، کاظم، ط، «شرح حال و آثار محمد علی کربلائی مؤلف کتاب کشف الایات قطب شاهی»، سفیه، 1402ش.
    4. استادی، کاظم، ظ، «مأخذشناسی انتساب حدیقة الشیعة به مقدس اردبیلی»، میراث شهاب، ش111، 1402ش.
    5. استادی، کاظم، ی11، «بررسی تاریخ وفات شیخ محمد خاتون»، مخطوط، قم، کتابخانه رضا استادی، 1402ش.
    6. استادی، کاظم، ی5، «آثار و تألیفات شیخ محمد خاتون عاملی»، مخطوط، قم، کتابخانه رضا استادی، 1402ش.
    7. استادی، کاظم، ی6، «شرح حال و زندگانی محمد خاتون پیشوای دولت قطب‌شاهی»، مخطوط، قم، کتابخانه رضا استادی، 1402ش.
    8. استادی، کاظم، ی8، «فهرست عناوین نسخ خطی وقفی اسدالله مؤمن ‌خاتون عاملی به آستان قدس رضوی»، مخطوط، قم، کتابخانه رضا استادی، 1402ش.
    9. استادی، کاظم، ی10، «بررسی منشأ نسخه‌های خطی وقفی اسدالله خاتون عاملی(متوفی بعداز 1067ق) به آستان قدس رضوی»، مطالعات اسنادی و آرشیوی، دورۀ2، ش2، 1402ش، صص 44-24.
    10. استادی، کاظم، ی15، «معرفی برخی از نسخه‌های تملکی شیخ محمد خاتون عاملی (فقیه اعظم جنوب هند)»، در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، کتاب مخطوط، قم، کتابخانه رضا استادی، 1402ش.
    11. استادی، کاظم، «فهرست مؤلفین نسخ خطی کتابخانه شخصی شیخ محمد خاتون عاملی (سفیر قطب‌شاهیان در دربار شاه عباس صفوی)»، پژوهش‌های نوین در مطالعات تاریخ اسلام و ایران، ش 1، 1403ش، صص 11-25.
    12. امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، 1403ق.
    13. امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، 1421ق.
    14. تهرانی، آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعه، تحقیق: علینقی منزوی، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
    15. خاتون عاملی، محمد، ترجمه قطب‌شاهی (ترجمة اربعین شیخ بهایی)، مخطوط، تهران، کتابخانه مجلس، نسخه شماره 334 س، 1037ق.
    16. درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخه‌های خطی ایران، تهران، کتابخانه ملی، 1391ش.
    17. سلماسی، مهدی، «آل‌خاتون»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج3، مدخل ابن‌خاتون، تهران، ویرایش جدید سایت اینترنتی 19/3/1399ش.
    18. شاکری، رمضانعلی، واقفین عمده کتاب به کتابخانه آستان قدس رضوی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1380ش.
    19. صاعدی شیرازی، نظام‌الدین احمد، حدیقة السلاطین قطب‌شاهی، حیدرآباد، بی‌نا، 1961م.
    20. عاملی، أبی‌منصور الحسن بن زین‌الدین، منتقى الجمان فی الأحادیث الصحاح والحسان، کتابخانه مکتبة الإمام الخوئی، شماره نسخه: 151، 1009ق.
    21. عاملی، محمد بن مکی، مجموعه (التکلیفیه و آثار دیگر)، مخطوط، تهران، کتابخانه مجلس، شماره نسخه 10070، 945ق.
    22. عزمی، راحت، علامه ابن‌خاتون، حیدرآباد، باب العلم سوسائٹی، 1992م.
    23. فرهانی منفرد، مهدی، مهاجرت علماى شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفوى، تهران، امیرکبیر، 1377ش.
    24. کریمیان، لیلی، «آل‌خاتون» دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج14، مدخل آل‌خاتون، 1393ش.
    25. گروهی از نویسندگان، فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی (مجلدات 1، 2، 4، 5، 6، 7، 8، 12، 13، 14، 15، 16، 19، 20، 21، 22، 23، 24، 26، 27)، مشهد، کتابخانه آستان قدس رضوی، 1361-1384 ش.
    26. مهاجر، جعفر، الهجرة العاملیة إلی ایران فی العصر الصفوی (اسبابها التاریخیة و نتائجها الثقافیة و السیاسیة)، بیروت، دارالروضة، 1410ق.
    27. والازاده، ابوالفضل و ابوالفضل حافظیان، «نگاهی به کتاب جوامع الکلام فی دعائم الاسلام»، سفینه، تابستان ش 3، 1383ق.
    28. هارون بن خمیس، ‏الفوائد العلیة فی شرح الاثنی عشریة، نسخه خطی، ش۲۵۰۹، مشهد، کتابخانه آستان قدس رضوی، 1036ق.