خوانش آیکونولوژی عناصر بصری سکه‌های حسن بیگ آق قویونلو(882–861ق) (با تأکید بر متون مذهبی حک شده بر مسکوکات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار تاریخ اسلام، گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی زنجان، مأمور به خدمت در گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه زنجان، ایران

10.22034/pnt.2025.681

چکیده

آیکونولوژی یا شمایل‌شناسی پژوهشی است برای شناسایی و درک عمیق‌ترین معنای آثار هنری از طریق ایجاد پیوند میان مطالعات تاریخ هنر و دیگر شعبه‌های علوم انسانی. در مطالعات آیکونولوژی پس از توصیف صرف اثر (پیش آیکونوگرافی) و تحلیل محتوای اثر (تحلیل آیکونوگرافی یا شمایل‌نگارانه) به تفسیر اثر پرداخته می‌شود تا بدین‌گونه فراتر از جنبۀ زیبایی‌شناختی، بازتاب تحولات تاریخی یا به صورت دقیق‌تر، جهان‌بینی دوران خلق اثر، در آثار هنری شناسایی گردد. مسئلۀ این پژوهش خوانش آیکونولوژیک عناصر بصری حک شده بر سکه‌های حسن بیگ آق قویونلو و بیان نقش روح و جهان‌بینی زمانه در شکل‌گیری شعائر مذهبی مسکوکات اوست. هدف تحقیق، تبیین تحولات مذهبی در ایران بعد از ایلخانان با استفاده از اسناد سکه‌شناسی است. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد شعائر حک شده بر سکه‌های حسن بیگ آق قویونلو ترکیبی از عناصر عقیدتی اهل سنت و شیعیان است؛ بر این مبنا سکه‌های اوزون حسن، بازتاب‌دهنده روح مذهبی زمانه از دوران ایلخانان به بعد است که در قالب مفهوم «تسنن دوازده امامی» شکل گرفته و سرانجام منجر به تأسیس حکومت صفویه و رسمیت تشیع در ایران گردیده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. باسورث، ادموند کلیفورد، سلسله‏هاى اسلامى جدید: راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى‏، ترجمه فریدون بدره‌اى‏، تهران، مرکز باز شناسى اسلام و ایران‏، 1381ش.
  2. بیانی، شیرین، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، تهران، سمت، 1387ش.
  3. ترابی طباطبائی، سید جمال، رسم الخط ایغوری و سیری در سکه شناسی، تبریز، شفق، 1351ش.
  4. ترابی طباطبائی، سید جمال، سکه‌های آق قویونلو و مبنای وحدت حکومت صفویه در ایران، تبریز، شفق، 2535.
  5. ترابی طباطبائی، سید جمال، مسجد کبود، فیروزه اسلام، تبریز، مهد آزادی، 1379ش.
  6. جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، علم، 1388ش.
  7. جوینى‏، عطاملک، تاریخ جهانگشاى، تصحیح محمد قزوینى و سید شاهرخ موسویان‏، تهران‏، دستان، 1385ش.
  8. خنجى، فضل الله بن روزبهان، تاریخ عالم‏آراى امینى‏، تصحیح محمد اکبر عشیق‏، تهران‏، میراث مکتوب‏، 1382ش.
  9. خواندمیر، غیاث الدین، تاریخ حبیب السیر، تهران‏، خیام‏، 1380ش.
  10. دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، 1376ش.
  11. رضائی باغ بیدی، حسن، سکه‌های ایران در دوره اسلامی: از آغاز تا برآمدن سلجوقیان، تهران، سمت، 1393ش.
  12. رویمر، هانس روبرت، ایران در راه عصر جدید: تاریخ ایران از 1350 تا 1750، ترجمه آذر آهنچی، تهران، دانشگاه تهران، 1385ش.
  13. سومر، فاروق، «بایندر/بایندریان»، دانشنامه جهان اسلام، ج2، ترجمه محمد تقی امامی خویی و رحیم رییس‌نیا، تهران، بنیاد دایره المعارف اسلامی، 1375ش.
  14. شاهمرادی، سیدمسعود و اصغر منتظرالقائم، تاریخ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی تشیع در آذربایجان (از آغاز تا طلوع دولت صفوی)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1395ش.
  15. شاهمرادی، سیدمسعود و اصغر منتظرالقائم، تاریخ تشیع در ایران بر مبنای سکه‌شناسی: از آغاز تا تأسیس صفویه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1399ش.
  16. شایسته‌فر، مهناز، عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان، تهران، مؤسسه مطالعات هنر اسلامی، 1384ش.
  17. شریعت زاده، سید علی اصغر، سکه‌های ایران زمین، مجموعه سکه‌های مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک، تهران، پازینه، 1393ش.
  18. علاءالدینی، بهرام، سکه‌های ایران: دوره ایلخانان مغول، تهران، برگ نگار، 1395ش.
  19. عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، راه رشد، 1389ش.
  20. فرهنگ پور، یاسمین، «چگونگی به کارگیری آیکونوگرافی و آیکونولوژی در نقد اثر بر پایه نظریه پانوفسکی (مطالعه موردی: مکالمه مقدس پیئرو دلّا فرانچسکا)»، فردوس هنر، سال اول، ش3، زمستان 1399، صص 85-72.
  21. القاشانى‏، عبد الله بن محمد، تاریخ اولجایتو، تصحیح مهین همبلى‏، تهران‏، علمى و فرهنگى، 1384ش.
  22. الکاشغری، محمود بن الحسین بن محمد، دیوان لغات الترک، ج1، دارالخلافه العلیه، مطبعه عامره، 1333ش.
  23. کتبى‏، محمود، تاریخ آل مظفر، به اهتمام عبد الحسین نوایى‏، تهران‏، امیر کبیر، 1364ش.
  24. مرعشى‏، ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران‏، تصحیح محمد حسین تسبیحى‏، تهران‏، شرق‏، 1345ش.
  25. معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، آدنا، کتاب راه نو، 1386ش.
  26. منشى قزوینى‏، بوداق، جواهر الاخبار، تصحیح محسن بهرام نژاد، تهران‏، میراث مکتوب‏، 1387ش.
  27. میرجعفری، حسین، تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان، تهران، سمت، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1384ش.
  28. نصری، امیر، «خوانش تصویر از دیدگاه اروین پانوفسکی»، کیمیای هنر، سال اول، ش6، زمستان 1391ش، صص 20-7.
  29. هالم، هاینس، تشیع، ترجمة محمد تقی اکبری، قم، ادیان، 1385ش.

 .31Album, S. "A Hoard of Silver Coins from the Time of Iskandar Qarā-Qoyūnlū ", the Numismatic Chronicle, Seventh Series, Vol. 16 (136), 1976, pp. 109-157.

 .32Blair, Sheila. "The coins of the later Ilkhānids: mint organization, regionalization, and urbanism", Museum Notes (American Numismatic Society), Vol. 27, 1982, pp. 211-230.

 .33Blair, Sheila. "The Coins of the Later Ilkhanids: A Typological Analysis", Journal of the Economic and Social History of the Orient, Vol. 26, No. 3, 1983, pp. 295-317.

 .34Burn, Richard." coins of Jahān s̲h̲āh Ḳārā Ḳoyūnlū and some contemporary rulers ", The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society, Fifth Series, Vol. 18 ,1938, pp. 173-197.