تحلیل انتقادی دیدگاه اسماعیلیه دربارۀ سرنوشت ابدان بعد از مرگ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

10.22034/pnt.2025.2677.1074

چکیده

اعتقاد به اصل معاد میان مسلمانان مشترک است، اما تفسیر و تبیین کیفیت و مراتب آن در میان فرق اسلامی مورد اختلاف می‌باشد. این از آن روست که تفکر دینی از آغاز تا کنون شاهد افراط و تفریط در ظاهر‌گرایی و باطن‌گرایی بوده است. در این راستا می‌توان معارف فرقۀ اسماعیلیه را آمیزه‌ای از دین و فلسفه و از مصادیق باطن‌گرایی در معارف دینی قلمداد کرد که در ابعاد مختلف عملی و اعتقادی از جمله معاد بروز نموده است. اشتمال معارف بر ظهور و بطون، امکان تأویل و معرفی لایه‌های باطنی و مقاصد شریعت، به‌ویژه برای اهل آن و به شرط همراهی با ظاهر، مورد انکار نیست، اما اختلاط بی‌پروا، باطنی‌گری افراطی و تأویل بی‌ضابطه و خارج از مبانی فهم متعارف و قواعد حجیت ظواهر، مردود و باطل است. مسأله این تحقیق تبیین سرنوشت ابدان بعد از مرگ از منظر فرقۀ اسماعیلیه و نقد اجمالی آن است. این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی به تحلیل انتقادی و نقد و بررسی دیدگاه آن‌ها در این مسأله پرداخته و در نهایت نشان داده است که این تبیین به جهت تنافی با ظواهر قرآن کریم، تهافت در معنای رجوع و بازگشت، ناسازگاری با قوانین طبیعی، تعارض با مبنای اصالت روح و تأثیرپذیری از نحله‌‌های بیگانه، قابل قبول به نظر نمی‌رسد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم

    1. ابن حیون، نعمان ابن محمد‌، افتتاح‌ الدعوة، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1426ق.
    2. ابن سینا، حسین ابن عبدالله، الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، 1375ش.
    3. ابن سینا، حسین بن عبدالله، الأضحویة فی المعاد، تهران، شمس تبریزی، 1382ش.
    4. ابن ولید، جلاء العقول، ضمن کتاب منتخبات اسماعیلیة، دمشق، دار التکوین، 2003م.
    5. ابن ولید، دامغ الباطل وحتف المناضل، بیروت، دار عز الدین، 1982م.
    6. ابن ولید، رسالة المبدأ والمعاد، تحقیق خالد المیر، دمشق، دار التکوین، 2001م.
    7. احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ش.
    8. اخوان الصفاء، رسائل اخوان الصفاء، بیروت، دار الإسلامیة، 1972م.
    9. آشتیانی، جلال‏الدین، شرح بر زاد المسافر، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1381‏ش.
    10. الآمدی، سیف الدین، غایة المرام فی علم الکلام، تحقیق حسن محمود عبد اللطیف، قاهره، منشورات مجلس الأعلى للشؤون الاسلامیة، 1391ش.
    11. باقریان، زهره، «سرانجام تاریخ و غایت انسان از دیدگاه اسماعیلیه با تأکید بر دعوت قدیم»، تاریخ اسلام، دوره 12، شماره پیاپی 48، 1390ش، صص 123-109.
    12. برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، تهران، طه، 1402ش.
    13. تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیره، قم، شریف الرضى، 1409ق.
    14. حامدی، ابراهیم ابن حسین، الانوار اللطیفة، دمشق، دار نینوی، 1997م.
    15. حامدی، ابراهیم بن الحسین، کنز الولد، تحقیق مصطفی راغب، بیروت، دار الاندلس، 1979م.
    16. حلى، حسن بن یوسف، النافع لیوم الحشر فی شرح الباب الحادى عشر، تحقیق مقداد السیوری، بیروت، دار الاضواء، 1996م.
    17. حلى، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قسم الإلهیات، تحقیق حسن زاده آملی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1433ق.
    18. خمینی، روح‌الله، تقریرات فلسفه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385ش.
    19. دفتری، فرهاد، تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران، فرزان، 1382ش.
    20. دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمة فریدون بدره‌ای، تهران، فرزان، 1375ش.
    21. دوانی، جلال الدین، شرح العقائد العضدیة، استانبول، مطبعه العثمانیة، 1316ش.
    22. رازی، فخر الدین محمد، المباحث المشرقیة، طهران، منشورات کتابخانه أسدی، 1926م.
    23. زبیدی واسطی، سید محمد مرتضی حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار الفکر، 1414ق.
    24. سبحانی، جعفر، «معادو سلسه امامت در مذهب اسماعیلیه»، درس‌هایی از مکتب اسلام، ش 706، 1398ش، صص 12-7.
    25. سبزواری، هادی بن مهدی، شرح منظومة با تعلیقات علامه حسن زاده، تهران، نشر ناب، 1369ش.
    26. سجستانی، أبو یعقوب اسحق، إثبات النبوات، تحقیق تامر عامر، بیروت، دار المشرق، 1982م.
    27. سجستانی، أبو یعقوب اسحق، الافتخار، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 2000م.
    28. سجستانی، أبو یعقوب اسحق، الینابیع، بیروت، المکتبة التجاری، 1965م.
    29. سعدی، ابو جیب، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، دمشق، دار الفکر، 1408ق.
    30. سلومی، سلیمان عبدالله، اصول الاسماعیلیه، ریاض، دار الفضیله، 1422ق.
    31. شهرستانی، أبو الفتح محمد بن عبد الکریم، الملل والنحل، تحقیق محمد بدران، قم، شریف الرضی، 1364ش.
    32. صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه، 1364ش.
    33. صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه، بیروت، دار الاحیاء التراث، 1981م.
    34. طالقانی، محمد نعیم، منهج الرشاد فی معرفة المعاد، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1419ق.
    35. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تحقیق محمد جواد بلاغى، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.
    36. غزالی، ابو حامد، تهافت الفلاسفة، تحقیق سلیمان دنیا، مصر، دار المعارف، 1966م.
    37. غزالی، ابو حامد، فضائح الباطنیه، تحقیق عبدالرحمن بدوی، القاهره، دارالقوم للطباعه والنشر، 1964م.
    38. فطوم، ریم، پیرانی، منصور، «مفهومِ قیامت و قائم در اندیشه‌های اسماعیلیه و بازتاب آن در دیوان قائمیات»، جستارهای نوین ادبی، دوره 57، ش 3، شماره پیاپی 226، 1403ش، ص 76-49.
    39. فقیدی نیشابوری، محمد کریم، تاریخ و عقاید فرقه آقاخانیه از کتاب تنبیهات الجلیه فی کشف اسرار الباطنیه، تلخیص حسین حسنی بیرجندی، قم، دارالتفسیر، 1386ش.
    40. قبادیانی مروزی، ناصرخسرو، وجه دین، تهران، طهوری، 1348ش.
    41. قرشى، على اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1412ق.
    42. کرمانی، حمید الدین أحمد بن عبد الله، راحة العقل، تحقیق مصطفی غالب، بیروت، دار الاندلس، 1967م.
    43. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار، تهران، دار احیاء التراث، 1403ش.
    44. مدرس زنوزی، آقاعلى، مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقا على مدرس، تحقیـق محسن کدیور، تهران، اطلاعات، 1378ش.
    45. مروارید، میرزا حسنعلی، تنبیهات حول المبدا والمعاد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 1418ق.
    46. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، مؤسسه امام خمینی، 1401ش.
    47. مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش.
    48. مغربی، قاضی نعمان، دعائم الاسلام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، دار المعارف، 1963م.
    49. هاشم عثمان، الاسماعیلیه بین الحقایق و الاباطیل، مقدمة دکتر عارف تامر، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، 1419ق.