بررسی دیدگاه مکتب تفکیک در حجّیت خبر واحد در اعتقادات (با تأکید بر مبحث توحید)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 سطح سه مؤسسه علمی- تحقیقی مکتب نرجس علیهاالسلام مشهد، ایران

2 دانشیار گروه کلام، جامعة المصطفی العالمیة، مشهد، ایران

10.22034/pnt.2025.2074.1052

چکیده

از دیدگاه اغلب عالمان امامیه، خبر واحد در اعتقادات حجیت ندارد و مسائل اعتقادی با اخبار آحاد قابل‌اثبات نیست. مکتب تفکیک به یکی از جریان‌های فکری متأخر شیعی اطلاق می‌شود که قائل به جداسازی سه روش معرفتی یعنی قرآن، فلسفه و عرفان است و بر مبرا نمودن شناخت قرآنی از شناخت بشری تأکید می‌کند. این مکتب با وجود اینکه در ظاهر همان دیدگاه مشهور را پذیرفته لیکن در عمل گویا مطابق مبانی خود رفتار نکرده است. این نوشتار مسألة رویکرد مکتب تفکیک در حجیت خبر واحد در اعتقادات (با تأکید بر مبحث توحید) را با روش توصیفی‌ـ ‌تحلیلی و گردآوری اطلاعات برگرفته از متون بزرگان این مکتب، مورد واکاوی و بررسی قرار داده و به این نتیجه دست یافته‌ که با اینکه نمایندگان مکتب تفکیک خود را تابع مجتهدین بنام شیعه می‌دانند، اما به دلیل تضعیف‌ جایگاه عقل و بها ندادن به استدلال‌های عقلی و منطقی در معارف دینی، به‌ناچار به‌سمت استدلال به خبر واحد و نوعی اخباری‌گری در اعتقادات روی آورده و در بنا و عمل، برخی بزرگان آن‌ها در مسائل اعتقادی به اخبار آحاد استنادکرده و در موارد متعدد حتی بررسی اسناد خبر، تحلیل و توضیح کافی معنای روایت و بیان کیفیت استدلال و دلالت متن را فروگذاشته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم

    1. ابن منظور، ابوالفضل جمال الدین، لسان العرب، تحقیق احمد فارس، ج3، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
    2. ارشادی نیا، محمدرضا، نقد و بررسی نظریۀ تفکیک، قم، بوستان کتاب، 1383ش.
    3. اسلامی، حسن، رؤیای خلوص، قم، صحیفۀ خرد، 1383ش.
    4. اصفهانی، مهدی، تقریرات، مشهد، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
    5. اصفهانی، مهدی، انوارالهدایة، قم، مؤسسۀ معارف اهل بیت‰، 1395ش.
    6. اصفهانی، مهدی، الإفتاء و التقلید، قم، مؤسسۀ معارف اهل بیت‰، 1396ش الف.
    7. اصفهانی، مهدی، معارف القرآن، ج1، قم، مؤسسۀ معارف اهل بیت‰، 1396ش ب.
    8. اصفهانی، مهدی، مصباح الهدی، تحقیق حسن جمشیدی، قم، بوستان کتاب، 1387ش.
    9. انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، ج1، قم، مجمع الفکر الإسلامیة، 1419ق.
    10. تهرانی، جواد، عارف و صوفی چه می‌گوید؟، تهران، بنیاد بعثت، 1363ش.
    11. تهرانی، جواد، میزان المطالب، قم، در راه حق، چ4، 1374ش.
    12. حکیمی، محمدرضا، مکتب تفکیک، قم، دلیل ما، 1375ش.
    13. حکیمی، محمدرضا، الهیات الهی و الهیات بشری، قم، دلیل ما، 1388ش.
    14. حکیمی، محمدرضا، «عقل خود بنیاد دینی»، همشهری ماه، ش9، بهار1380، صص 120-50.
    15. حلی، باسم حسون، رسالة فی حجیة خبر الواحد عند القدماء، کربلا، بی‌نا، 1437ق.
    16. خوانساری، محمدباقر، روضات الجنّات فی احوال العلماء والسّادات، ج1، بیروت، الدّار الإسلامیة، 1411ق.
    17. دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامة دهخدا، کوشش محمد معین، ج4و5، تهران، روزنه، 1373ش.
    18. رضایی، غلامرضا، «مناظرۀ امام صادق† با زندیق مصری در مسجدالحرام (2)»، میقات حج، ش102، زمستان1396ش، صص 132-108.
    19. رضایی، غلامرضا، «مناظرۀ امام صادق† با زندیق مصری هنگام طواف (1)»، میقات حج، ش99، زمستان1396ش، صص 79-63.
    20. سبحانی، جعفر، رویة الله فی ضوء الکتاب و السنة و العقل، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
    21. سیدان، سیدجعفر، الفوائد النبویة، مشهد، بی‌نا‌، بی‌تا.
    22. سیدان، سیدجعفر، میزان شناخت، مشهد، پیام طوس، 1381ش.
    23. سیدان، سید جعفر، توحید در نهج البلاغه، ج2، مشهد، پیام طوس، 1401ش.
    24. شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، شرح اصول الکافی، تصحیح محمد خواجوی، ج3، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1370ش.
    25. صانعی، صمصام، مهر استاد(سیرۀ علمی و عملی آیت الله جوادی آملی)، قم، اسراء، چ7، 1398ش.
    26. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج1و6، قم، انتشارات اسلامی، چ5، 1417ق.
    27. طباطبایی، محمد حسین، شیعه در اسلام، به کوشش هادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، چ5، 1388ش.
    28. علی‌اکبرزاده، حامد، تفسیر و تأویل در مکتب تفکیک، قم، بوستان کتاب، 1392ش.
    29. فضائلی نوغانی، جواد، نقد و بررسی دیدگاه مکتب تفکیک در معاد جسمانی، دکتر محمد موسوی، دانشگاه رضوی، مشهد، 1397ش.
    30. القاضی برهون، ابن عبد الرحمن، التشریع الإسلامی و حجّیته، ج1، بیروت، مکتب التراث الإسلامیة، 1419ق.
    31. قزوینی، مجتبی، بیان الفرقان فی توحید القرآن، ج1، قم، دلیل ما، 1389ش.
    32. قمی، عباس، مفاتیح الجنان، قم، افکار، 1386ش.
    33. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج1و2، بیروت، دارالضواء، 1413ق.
    34. گرگین، محمدرضا، بررسی ادله تجرد نفس در آثار ملاصدرا و نقد دلایل مخالفان، مشهد، دانشگاه رضوی، 1396ش.
    35. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدُرر اخبار الائمة الاطهار، ج10،66،91، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، 1403ق.
    36. محمدی، عبدالله، اعتبار خبر واحد در اعتقادات، قم، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه، 1397ش.
    37. مدیر شانه‌چی، کاظم، علم الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1378ش.
    38. مرتضوی، عباس، علم و عقل از دیدگاه مکتب تفکیک، قم، مرکز علوم اسلامی، 1381ش.
    39. مروارید، حسنعلی، تنبیهات حول مبداء و معاد، مشهد، مجمع البحوث الإسلامی، 1434ق.
    40. مروارید، حسنعلی، ملاحظاتی پیرامون مبداء و معاد، ترجمۀ حمیدرضا آژیر، تهران، رایزن، 1378ش.
    41. موسوی، محمد، آیین و اندیشه، حکمت، تهران، 1382ش.
    42. مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، ج2، نجف، دارالنعمان، 1386ق.
    43. ملکی میانجی، محمدباقر، مناهج البیان فی تفسیر القرآن، ج30، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374ش.
    44. ملکی‌میانجی، محمدباقر، توحید الامامیة، تنظیم محمد بیابانی‌اسکوئی، تهران، وزارت فرهنگ‌و ارشاد اسلامی، 1373ش.
    45. ملکی‌میانجی، علی، «نقدی بر نقد»،کیهان اندیشه، ش6، تابستان 1365ش، صص83-65.
    46. نجفی اصفهانی، محمدباقر، هدایة المستشرقین، تحقیق مهدی باقری‌سیّانی، قم، عطر عترت، 1385ش.
    47. وکیلی، محمدحسن، تاریخ و نقد مکتب تفکیک، تهران، کانون اندیشۀ جوان، 1393ش.
    48. وکیلی، محمدحسن، صراط مستقیم، بی‌جا، مؤلف، 1429ق.