الگوی نوآورانه امام سجاد علیه السلام در جهاد تبیین در دوران خفقان و تقیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

2 دانشجوی مقطع دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

10.22034/pnt.2025.3138.1095

چکیده

در شرایطی که جوامع اسلامی با جنگ‌های نرم مواجهند، بررسی الگوهای مقاومت نرم برای یافتن راهبردهای کارآمد، ضرورتی انکارناپذیر است. دوران امام سجاد علیه السلام شدیدترین دورۀ استبداد و جنگ ترکیبی امویان علیه اسلام اصیل بود. امتداد یافتن نهضت امام حسین علیه السلام پس از آن مبارزۀ سخت، نیازمند بهره‌گیری نوآورانه از فرصت‌ها بود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع تاریخی، به این سؤال پاسخ می‌دهد که امام علیه السلام در آن شرایط از چه الگویی برای جهاد تبیین بهره بردند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد امام علیه السلام با انتقال مبارزه به عرصة نرم، از راهبردهایی چون «بازسازی مفاهیم دینی»، «کادرسازی پنهان» و «ارائۀ منشور حقوقی- اجتماعی» استفاده کردند. ایشان در حوزۀ ابزار نیز از کنش‌های فردی و عبادی، به ویژه دعا برای انتقال معارف بهره بردند. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که الگوی جهاد تبیین امام سجاد علیه السلام در بستر راهبرد تقیه، مدلی هوشمندانه، آگاهانه، احیاگرانه و مبتنی بر ترکیب خطرپذیری و احتیاط بود که توانست هستۀ تفکر شیعی و اسلام ناب را در یکی از سخت‌ترین بحران‌های تاریخی حفظ کند و زمینه را برای نهضت علمی امام باقر و امام صادق علیهم السلام فراهم آورد. این الگو می‌تواند یک نقشۀ راه عملی باشد برای کنشگران فرهنگی در مواجهه با چالش‌های مختلف امروزی.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. آبرکرامبی، نیکولاس و همکاران، فرهنگ جامعه شناسی، ترجمه حسن پویان، تهران، چاپخش، ۱۳۷۰ ش.
  2. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، ج 4، مصر، دار احیاء الکتب العربیه، 1962 م.
  3. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج 3، نجف اشرف، مطبعة الحیدریة، 1376 ق.
  4. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج 9، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408 ق.
  5. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، قم، نشر ادب الحوزه، ۱۴۰۵ ق.
  6. امام زین العابدین علیه السلام، علی بن حسین، صحیفه سجادیه، ترجمة محسن غرویان و عبدالجواد ابراهیمی‌فر، قم، نشر الهادی، 1378 ش.
  7. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج 1، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1403ق.
  8. جعفریان، رسول، حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، قم، انصاریان، 1381 ش.
  9. حسینی جلالی، سید محمدرضا، جهاد الإمام السجاد علیه السلام، قم، دارالحدیث، 1376ش.
  10. حسینیان‌مقدم، حسین، «نقش امام سجاد علیه السلام در تحریف‌زدایی از سیره نبوی»، پژوهش‌نامه تاریخی، ش 1، فروردین ۱۳۹۵ ش، صص 72-57.
  11. حیدری‌نسب، علیرضا، «مقابله با جنگ نرم مبتنی بر اندیشه سیاسی- اجتماعی امام سجاد علیه السلام»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ش16، پاییز ۱۳۹۷ ش، صص 278-251.
  12. خلیل بن احمد، العین، تحقیق مهدی فخرومی و ابراهیم سامرائی، ج 3، قم، مؤسسه دار الهجره، چ 2، 1410 ق.
  13. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی، ج 1، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چ 3، 1377 ش.
  14. ذهبی، شمس‌الدین، سیر اعلام النبلاء، ج 4، بیروت، مؤسسة الرسالة، چ 9، 1413 ق.
  15. راوندی، قطب‌الدین، الخرائج و الجرائح، ج 2، قم، مؤسسة امام مهدیS، 1409 ق.
  16. رنجبر، محسن، نقش امام سجاد علیه السلام در رهبری شیعه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی€، چ 5، 1389 ش.
  17. زیدی، سید محمد خادم عباس، سیره تبلیغی و تربیتی امام سجاد علیه السلام با رویکرد خاستگاه آن، ج 2، قم، میراث فرهنگیان، 1403 ش.
  18. سید بن طاووس، علی بن موسی، اللهوف فی قتلی الطفوف، قم، انوار الهدی، 1417 ق.
  19. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج 2، نجف اشرف، دار النعمان، 1386ق.
  20. طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، ج 1، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1404 ق.
  21. طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، مؤسسة بعثت، 1414 ق.
  22. عسکری‌وزیری، علی، «گونه‌شناسی نقش امام سجاد† در مدیریت بحران‌های سیاسی- اجتماعی»، مدیریت بحران و وضعیت های اضطراری، ش 60، مرداد 1404 ش، صص 169-145.
  23. عطارزاده، مجتبی، «امام سجاد†؛ نماد جهاد تبیین در صیانت از آرمان‌شهر نبوی ص»، پژوهش نامه تاریخ تشیع، س 4، ش 1، مهر 1399 ش، صص 111-89.
  24. قائمی، سیدرضا و رضوی، رسول، «بررسی نقش طرفداران بنی امیه در ترویج نظریه جبر، تاریخ اسلام، س 15، ش 3، پاییز 1393 ش، صص 191-159.
  25. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، 2 و 5، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چ 5، 1363 ش.
  26. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج 45 و 107، بیروت، مؤسسة الوفاء، چ 2، 1403 ق.
  27. محمودپور، علی، «سیره علمی امام سجاد† در برابر انحرافات فکری؛ بررسی موردی آسیب‌شناسی توحید»، سیره پژوهی اهل بیت علیهم السلام، س 5، ش 7، تابستان ۱۳۹۷ ش، صص 43-25.
  28. مدنی شیرازی، سید علی خان، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین، ج 1، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چ 4، 1415 ق.
  29. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج3، قم، دارالهجره، 1404ق.
  30. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، مؤسسة الطباعة والنشر وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، 1417 ق.
  31. معینی‌پور، محمدرضا، «سبک آموزش دینی امام سجاد علیه السلام»، مطالعات اسلام و روانشناسی، س 9، ش 16، بهار و تابستان ۱۳۹۴ ش، صص 101-84.
  32. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الامالی، بیروت، دار المفید، چ 2، 1414ق.
  33. مؤمن، سیده هانیه، «واکاوی شیوه‌های مقابله با نفوذ دشمن در جهاد تبیین مبتنی بر آموزه‌های صحیفه سجادیه»، دعاپژوهی، س 3، ش 4، شهریور 1402 ش، صص 106-91.
  34. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار