بررسی پیامدهای اجتماعی و مذهبی حضور استعمار بر جوامع شیعی سواحل جنوبی خلیج فارس(980-907ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌‌آموختۀ دکتری تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان، استاد مدعو گروه معارف اسلامی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

2 استاد گروه تاریخ و ایران‌شناسی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

اهمیت استراتژیک، جایگاه جغرافیایی ویژه و منافع اقتصادی فراوانی که در سواحل جنوبی خلیج فارس وجود داشت، سبب شد استعمارگران پرتغالی در قرن دهم هجری بر مهم‌ترین کانون‌های جمعیتی شیعیان در این نواحی شامل مناطق بحرین، احساء و قطیف تسلط یابند و روزبه‌روز این سلطه را بیشتر کنند. حضور آنان منجر شد ترکان عثمانی به بهانۀ حمایت از ساکنین این نواحی به آنجا لشکرکشی کنند که در نتیجه شیعیان این مناطق دچار مشکلات متعددی شدند. از این‌رو پی‌جویی پیامدهای اجتماعی و مذهبی ناشی از حضور استعمار و راهبردهای شیعیان برای برون‌رفت از آن، هدف اصلی این مقاله است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، درصدد پاسخ به این سؤال است که مهم‌ترین پیامدهای اجتماعی و مذهبی حضور استعمار بر جوامع شیعی سواحل جنوبی خلیج فارس در فاصلۀ سال‌های 907 تا 980 ق چه بود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که گسترش تبلیغات تبشیری، کاهش نفوذ مذهبی دولت صفوی، تقویت مذهب سنت و تخریب نظام اداری و ناامنی اجتماعی از پیامدهای حضور استعمار در این منطقه به شمار می‌رود. بدین سبب، شیعیان دو راهبرد اساسی در برابر سیاست‌های پرتغالی‌ها و امپراتوری عثمانی اتخاذ نمودند: قیام‌های ضد استعماری- استبدادی و مهاجرت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. آل‌سیف، فوزی، شیعه القطیف و الاحساء عراقه الماضی و تطلعات المستقبل، بیروت، دار الواحه، 2005م.
  2. ابن‌بطوطه، محمد بن عبدالله، سفرنامه ابن‎بطوطه، ترجمۀ محمدعلی موحد، ج‌1، تهران، آگاه، 1370ش.
  3. احسائی، عبدالقادر، تحفه المستفید بتاریخ الاحساء فی القدیم و الجدید، تحقیق حمد الجاسر، القسم الاول، ریاض، مطابع الریاض، 1960م.
  4. اصطخری، ابواسحق ابراهیم، مسالک و ممالک، ترجمۀ محمد بن عبدالله تستری، تهران، سخن، 1397ش.
  5. اقتداری، احمد، خلیج فارس. تهران، کتاب‌های جیبی، 1345ش.
  6. انیس، محمد، الدوله العثمانیه و الشرق العربی 1514-1914، قاهره، مکتبة الانجلو المصریه، 1993م.
  7. بحرانی بلادی، الشیخ علی، انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الاحساء و البحرین، قم، مطبعه بهمن، 1987م.
  8. بحرینی، علی، «مناسبات فرهنگی - اجتماعی ناحیه احساء و قطیف با ایران از دوره صفویه تا دوره قاجار»، مطالعات خلیج فارس، س 3، ش 80، پاییز 1396، صص28-12.
  9. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، تحقیق عبدالعزیز عبدالله بن باز، بیروت، مؤسسه المعارف، 1407ق.
  10. تکریتی، سلیم طه، المقاومه العربیه فی الخلیج الفارسی، العراق، دارالرشید للنشر، 1981م.
  11. جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج 1، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1398ش.
  12. جنبی، عبدالخالق بن عبدالجلیل، تاریخ التشیع لاهل البیت فی اقلیم البحرین، بیروت، دار الحجة البیضاء، 2014م.
  13. حائری، عبدالهادی، نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، تهران، امیرکبیر، 1367ش.
  14. حمدی، صبری، اضواء علی تاریخ البحرین الحدیث، لندن، دارالحکمه، 2007م.
  15. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران، سازمان میراث فرهنگی، 1380ش.
  16. دروره، علی ابراهیم، تاریخ الاحتلال البرتغالی للقطیف1572-1521، ابوظبی، المجمع الثقافی، 2002م.
  17. دشتی، رضا، دولت دگراندیش قرامطه بحرین (حکومت ابوسعید گناوه‌ای و فرزندانش 470 - 273 ق)، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1397ش.
  18. دلدم، اسکندر، خلیج فارس، تهران، خوشه، 1363ش.
  19. ربیعی، نجاح، قبیله الربیعه بحارنه، دمشق، تموز، 2012م.
  20. رحمتی، محمدکاظم، مقدمه‌ای بر تاریخ تشیع در بحرین قدیم، قم، دار زین‌العابدین، 1401ش.
  21. زمخشری، ابوالقاسم محمود بن عمر، الجبال و الامکنه و المیاه، نجف، المطبعه الحیدریه، 1357ش.
  22. سلمان، محمد حمید، الغزو البرتغالی للجنوب العربی و الخلیج فی الفتره مابین 1525-1507، العین، مرکز زاید للتراث و التاریخ، 2001م.
  23. شخص، هاشم سید محمد، اعلام هجر من الماضین و المعاصرین، ج 2، قم، دار زین‌العابدین، 2009م.
  24. شرفاء، محمدعلی، الحیاه الاقتصادیه فی المنطقه الشرقیه من المملکه العربیه السعودیه، الجزء الاول، الدمام، شرفاء، 1994م.
  25. صیرفی، حمزه یوسف، النفوذ البرتغالی فی الخلیج العربی فی القرن العاشر الهجری، السعودیه، جامعه الملک عبدالعزیز، 1980م.
  • علیخانی، فاطمه، شیعیان بحرین و احساء: از سقوط عباسیان تا سقوط عثمانیان، قم، شیعه شناسی، 1398م.
  1. قاسمیان، سلمان، «بررسی تاثیرات اجتماعی و اقتصادی ظهور استعمار بر شیعیان سواحل جنوبی خلیج فارس در عصر صفوی سده 10 و 11 هجری»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، س 13، ش 47، تابستان 1401، صص 110-81.
  2. قائم مقامی، جهانگیر، «مسأله هرمز در روابط ایران و پرتغال»، بررسی‌های تاریخی، ش 52 و 53، 1353، صص 104-1.
  3. کورشون، زکریا، سواحل نجد الاحساء فی الارشیف العثمانی، بیروت، الدار العربیه للموسوعات، 1462م.
  4. مجتهدزاده، پیروز، جغرافیای تاریخی خلیج فارس، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1393ش.
  5. مدن، یوسف، قری البحرین الثلاثمائه و الستون بین الحقیقه و الوهم، بیروت، مرکز اوال للدراسات و التوثیق، 2015م.
  6. مرضی، عارف، الایجاز فی تاریخ البصره و احساء و نجد و الحجاز، ج4. بغداد، دار العربیه للموسوعات، 2009م.
  7. مسلم، محمد سعید، ساحل الذهب الاسود، بیروت، دار مکتبه الحیاه، 1962م
  8. مشیخص، الشیخ عبدالعظیم، القطیف وملحقاتها، بیروت، شرک الشیخ للتحقیق والنشر، 2002م.
  9. مظفر، محمدحسن، تاریخ شیعه، ترجمۀ سیدمحمدباقرحجتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1374ش.
  • موسوی قمی، علی، خلیج فارس در گذر زمان، تهران، نبوت، 1366ش.
  1. نیبور، کارستن، سفرنامه نیبور، ترجمۀ پرویز رجبی، تهران، توکا، 1354ش.
  2. وثوقی، محمدباقر، پرتغالی‌ها در خلیج فارس، تهران، انتشارات وزارت امور خارجه، 1390ش.
  3. وثوقی، محمدباقر، کالیراد، علی، «مسئله بحرین در منازعات قدرت‌های منطقه‌ای خلیج فارس در قرن دهم هجری/شانزدهم میلادی»، تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهراƒ، س 19، ش 4، زمستان 1388، صص 169-139.
  4. وزان، فیصل عادل، بلاد البحرین فی فتره الامارتین العیونیه و العقیلیه، ترجمۀ حکمت درباس، کویت، دار المرقاب للنشر و التوزیع، 2019م.
  5. وهبی، عبدالکریم بن عبدالله، العثمانیون و شرق شبه الجزیره العربیه «ایاله الاحساء» 954-1082ه/ 1547-1671م، بیروت، الدار العربیه للموسوعات، 2004م.
  6. وهبی، عبدالکریم بن عبدالله، بنوخالد و علاقتهم بنجد، الریاض، دار ثقیف للنشر و التالیف، 1989م.
  7. ویلسن، سرآرنولد، تاریخ خلیج فارس، ترجمۀ محمد سعیدی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1366ش.
  8. Anonymous, “The Portuguese in the Bahrain islands 1521-1602”. Journal of the Royal central Asian Society. V 4, I 22, 1935. Pp. 617-630.
  9. Cole, Juan, Scared space and holy war, London, Touris, 2002.
  10. Faroughy, Abbas, The Bahrain Islands 750-1951, New York, Verry Fisher, 1951.
  11. Hathaway, Jane, The Arab Lands Under Ottoman Rule 1516-1800, Londan, Pearson Education, 2013.
  12. Mandaville, Jon, “The Ottoman Province of al-Hasā in the Sixteenth and Seventeenth Centuries”, Journal of the American Oriental Society, V 3, I 90, 1970, pp 486-513.
  13. Potter, Lotter, The Persian Gulf in modern times people, parts and history, United States, Palgrave Macmilan, 2014.
  14. Tazmini, Ghoncheh, “The Persian–Portuguese Encounter in Hormuz: Orientalism Reconsidered“,Iranian Studies, V 50 , I 2 , March 2017, pp 271 – 292.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار