خوانشی نو از اهداف سید رضی در گردآوری نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری علوم و معارف نهج‌البلاغه، پژوهشگر همکار پژوهشکده بین‌المللی امام رضا ع، جامعه المصطفی شعبه خراسان، ایران

چکیده

نهج‌البلاغه یکی از برجسته‌ترین میراث‌های مکتوب اسلامی است که هم از حیث بلاغت و زیبایی کلام جایگاهی ممتاز دارد و هم حامل آموزه‌های سیاسی، اخلاقی و اعتقادی ارزشمندی از سوی امام علی† است. این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد تحلیل متن و توجه به قرائن درون‌متنی و برون‌متنی، به بازخوانی انگیزه‌ها و کارکردهای گردآوری نهج‌البلاغه توسط سید رضی در قرن چهارم هجری پرداخته است. در سطح آشکار، قرائن نشان می‌دهد که اهتمام سید رضی به فصاحت، بلاغت و گزینش سخنان ممتاز امام علی†، در راستای حفظ و عرضۀ میراث کلام علوی به‌عنوان اوج بلاغت عربی قابل‌تفسیر است. در سطحی فراتر، تحلیل الگوی گزینش متون، برجسته‌سازی برخی مضامین همچون توحید، عدالت، حکومت علوی و نقد بنی‌امیه و در مقابل، کم‌رنگی یا حذف برخی موضوعات مناقشه‌برانگیز، این احتمال را تقویت می‌کند که نهج‌البلاغه واجد کارکردهایی فراتر از یک اثر صرفاً ادبی بوده است. از سوی ‌دیگر، توجه به بستر فکری و گفتمانی قرن چهارم هجری، به‌ویژه رواج آثار خِرَدمحور قرن چهارم در فضای حکومتی آل‌بویه و هم‌عصری سید رضی با متفکرانی چون ابن مسکویه، امکان تفسیر نهج‌البلاغه را به‌عنوان پاسخی درون دینی به نیازهای اخلاقی، اعتقادی و سیاسی آن عصر فراهم می‌سازد. بر این ‌اساس، می‌توان نهج‌البلاغه را متنی دانست که در چهارچوبی سنجیده، به بازنمایی عقلانیت، عدالت و معنویت علوی پرداخته و در تحکیم گفتمان شیعی و پاسخگویی به چالش‌های فکری زمانه نقش‌آفرین بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. نهج البلاغه، ترجمه مکارم شیرازی.
  2. اب‍ن‌ اث‍ی‍ر، ع‍ل‍ی‌ ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د، الکامل فی التاریخ‌، بیروت، دار صادر، 1385 ق.
  3. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1412 ق.
  4. ابن عساکر، علی بن الحسین، تاریخ مدینة الدمشق، بیروت، دارالفکر، 1415 ق.
  5. ابن قتیبه دینوری، ابو محمد عبدالله بن مسلم، الإمامه و السیاسه، بیروت، دارالاضواء، 1410 ق.
  6. ابن مسکویه، ابوعلی احمد بن محمد، الحکمة الخالدة (جاویدان خرد)، تحقیق الدکتور عبدالرحمن بدوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، بی‌تا.
  7. بربهاری، ابومحمد الحسن بن علی، شرح السنة، ریاض، مکتبه دارالمنهاج، 1426ق.
  8. پاکتچی، احمد، مجموعه درس‌گفتارهایی درباره نقد متن، تهران، دانشگاه امام صادق†، چ سوم، 1397ش.
  9. حیدری، محسن، حزب علوی و حزب اموی، قم، دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، 1388 ش.
  10. دوانی، علی، دورنمایی از شخصیت والای نابغه نامی سید رضی؛ یادنامه علامه شریف رضی- هزاره شریف رضی، به اهتمام سید ابراهیم سید علوی، تهران، 1406 ق.
  11. رشیدی فرد، سید حسین، «کارکردهای نظام سیاسی در نهج البلاغه (نامه 32 تا 70)»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، ش ششم، دوره 1، 1401ش، ص 18-1.
  12. رشیدی فرد، سید حسین، سیمای بنی امیه در نهج البلاغه و متون کهن اهل سنت با رویکرد پاسخ‌گویی به شبهات نوپدید سلفیان، دانشگاه قرآن و حدیث قم، 1403‌ش.
  13. رمضان جمعه، ابو عبد الرحمن السید الشحات، شبهاتٌ عن بنی امیة، الریاض، مکتبة الرشد، دوم، 1435 ق.
  14. شریف الرضی، محمد بن حسین، خصائص الأئمة ع، مشهد مقدس، آستانة الرضویة المقدسة(مجمع البحوث الإسلامیة)، 1406 ق.
  15. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دارالتراث، الطبعة الثانیة، 1387ق.
  16. فقیهی، علی اصغر، وضع شیعه در عصر سید رضی، یادنامه علامه شریف رضی، کنگره هزاره نهج البلاغه، 1406 ق.
  17. گذشته، ناصر، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، مدخل بربهاری، ج 11، مقاله ش 4709، 1398ش.
  18. محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه امیرالمؤمنین ع بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دارالحدیث، 1386 ق.
  19. مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، 1413 ق.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار