در جوامع سنتی شیعی، فقیه عادل اساس نظام قضایی غیررسمی و یکی از عناصر حفظکنندۀ انسجام اجتماعی به شمار میرود. پژوهش حاضر با طرح این سؤال که خاندان علوی شریعتمداری در فاصلۀ سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۹۹ چه نقش و جایگاهی در ساختار قضایی و اخلاقی سبزوار داشتهاند و این نقش چگونه بازتابی از پیوند میان سنت فقهی و نیازهای حقوقی جامعه بوده است، به تحلیل کارکردهای این خاندان میپردازد. این پژوهش با ابزار گردآوری کتابخانهای- استنادی و روش توصیفی-تحلیلی با سطح تحلیلِ محتوای نظاممند انجامشده و دادههای آن بر پایۀ اسناد تاریخی، مکاتبات خانوادگی و بیش از ۵۰۰ سند موجود در محضر شرعی بیت علوی گردآوری و طبقهبندیشده است. یافتهها نشان میدهد که علویان شریعتمدار از طریق داوری در اختلافات، صدور احکام شرعی، تنظیم معاملات و طلاقنامهها و نیز نظارت بر امور ثبتی، نقشی مستقیم در ادارۀ نظام قضایی محلی ایفا کردهاند. علاوه بر این، هدایت اخلاقی، میانجیگری در تنشهای روستایی و شهری و پیشگیری از منازعات، بخش مهمی از نقش غیرمستقیم ایشان را تعریف میکند. مجموع این کارکردها بیانگر تداوم مؤثر فقه شیعی در ساماندهی مناسبات اجتماعی است. با رحلت آیتالله سید محمدحسن علوی در سال ۱۳۹۹، خلأ قابلتوجهی در این نظام محلی پدید آمد و ضرورت بازتعریف نقش فقیه عادل بیشتر آشکار شد.
احمدآبادی، محمد؛ زمانی، طوبی، «محاکم قضایی و شیوه مجازات در دوره قاجار»، انسانشناسی، س ۱۹، ش ۳۴، ۱۴۰۱ش، صص ۴۹–۱۳.
اصلانی، فیروز، فقیهی وارسته از دیار سربداران (کتاب فرهنگ ۳)، تهران، کیهان فرهنگی، ۱۴۰۳ش.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق.
بوشاسبگوشه، فیضالله؛ آزادیان، بهزاد، «نقش علمای شیعی در گسترش تشیع در ایالت کرمانشاهان در دوره قاجاریه»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، س ۱۶، ش۵۵، ۱۴۰۰ش، صص ۱۶۳–۱۵۱.
پایگاه اطلاعرسانی مقام معظم رهبری، «بیانات»، در دسترس درkhamenei.ir
ترحینی عاملی، محمد حسن، الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة، بیجا، دار الفقه للطباعة و النشر، 1385ش.
تسوجیزاد، یدالله؛ اصفهانیان، داوود؛ قرهداغی، معصومه، «نظام قضایی ایران در عصر قاجار و تحول آن در پرتو انقلاب مشروطه»، سیاست جهانی، س ۱۰، ش ۴، ۱۴۰۰ش، صص ۲۴۷–۲۴۱.
جعفری نادوشان، علیاکبر، «بررسی نقش شیخ حسین یزدی در تبیین و استقرار اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطیت»، پژوهشهای علوم تاریخی، س ۱۴، ش ۲، ۱۴۰۱ش، صص ۴۲–۲۱.
جلالی، غلامرضا، «رویارویی معماران قضای اسلامی با تأسیسات حقوقی نوین»، مجله حوزه، 1375ش، ش ۷۶–۷۷، صص 315-271.
خسروشاهی، قدرتالله؛ جوادی حسینآبادی، حسین، «تحلیل رابطه مؤلفههای هویت دینی و پیشگیری از جرم»، پژوهش حقوق کیفری، س ۵، ش ۱۷، ۱۳۹۵ش، صص ۱۲۵–۹۱.
دانشگاه حکیم سبزوار، «معرفی»، در دسترس درac.ir
دهپهلوانی، طلعت؛ زندیه، حسن، «نقش علمای شیعه در نوسازی نظام قضایی عصر پهلوی اول»، تاریخ و فرهنگ، ۱۳۹۰ش، صص144-121.
زندیه، حسن، تحول نظام قضایی ایران در دوره پهلوی اول (عصر وزارت عدلیه علیاکبر داور)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۲ش.
زندیه، حسن و دهپهلوانی، طلعت، «جایگاه روحانیون متنفذ در مدرنیزاسیون قضایی و تدوین قانون مدنی در عصر پهلوی اول»، پژوهشهای تاریخی، دوره 4، ش4، ۱۳۹۱ش(الف)، صص86-71.
زندیه، حسن و دهپهلوانی، طلعت، «نقش علمای شیعی در عرفیگرایی و نوسازی نظام قضایی ایران پیش از عصر پهلوی اول»، تاریخ و فرهنگ، سال 44، ش88، بهار و تابستان ۱۳۹۱ش(ب)، صص 135-113.
سادات فخر، سید محسن، «بایستگى نگاهى نو به حکمیت در کاوشهاى فقهى، حقوقى»، فقه، دوره17، ش 66، 1389ش، صص101-61.
سبحانی تبریزی، جعفر، استفتاءات، قم، مؤسسه امام صادق ع، ۱۳۸۹ش.
صدقی، ناصر، «بررسی ساختار و ماهیت نظام حقوقی دولت سلجوقی»، پژوهشهای تاریخی،دوره جدید، ش3، پاییز ۱۳۸۸ش، صص 54-41.
صائب، عبدالحمید، معجم مورخی الشیعة: الإمامیة – الزیدیة – الإسماعیلیة، قم، مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
علیزاده بیرجندی، زهرا؛ عباسلو، سمیرا و الهیزاده، محمدحسن، «کارکرد اجوبههای علمای شیعی در مطالعات تاریخ اجتماعی ایران»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، س ۳، ش ۱۱، ۱۳۹۲ش، صص ۱۰۰–۷۵.
فلور، ویلم و بنانی، امین، نظام قضایی عصر قاجار و پهلوی، ترجمۀ حسن زندیه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۷ش.
قماشی، محمدسعید، «قاضى تحکیم یا سیاست خصوصىسازى قضاوت-شرح و تفسیر ماده (6) قانون تشکیل دادگاههاى عمومى و انقلاب»، فقه اهل بیت، ش 10، 1376ش، صص 203-240.
قیومزاده، محمود و مظفری، احسان، «قلمرو نظارت حاکم بر قاضی تحکیم در فقه و حقوق موضوعه»، پژوهشهای فقهی، س ۱۷، ش ۲، ۱۴۰۰ش، صص ۴۰۷–۳۸۳.
کرمانشاهی، آقا محمدعلی بن وحید بهبهانی، مقامع الفضل، ج ۱ و ۲، قم، مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی، ۱۴۲۱ق.
مخطوطات (دست نوشتههای مرحوم آیتالله سید محمد حسن علوی)، کتابخانه شخصی علوی سبزواری، بیشماره.
محقق داماد، مصطفی، قواعد فقه (بخش قضایی)، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۱ش.
مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، بیجا، بینا، ۱۳۴۰ش.
موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم ، فقه القضاء، ج ۱، قم، مؤسسه النشر الجامعة المفید، ۱۳۸۱ش.
نارستانی, مهدی . (1404). نقش خاندان علوی شریعتمداری سبزواری در نظام قضایی محلی سبزوار (1399-1300 هـ. ش). پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4(6), 99-138. doi: 10.22034/pnt.2026.3302.1117
MLA
نارستانی, مهدی . "نقش خاندان علوی شریعتمداری سبزواری در نظام قضایی محلی سبزوار (1399-1300 هـ. ش)", پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4, 6, 1404, 99-138. doi: 10.22034/pnt.2026.3302.1117
HARVARD
نارستانی, مهدی. (1404). 'نقش خاندان علوی شریعتمداری سبزواری در نظام قضایی محلی سبزوار (1399-1300 هـ. ش)', پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4(6), pp. 99-138. doi: 10.22034/pnt.2026.3302.1117
CHICAGO
مهدی نارستانی, "نقش خاندان علوی شریعتمداری سبزواری در نظام قضایی محلی سبزوار (1399-1300 هـ. ش)," پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4 6 (1404): 99-138, doi: 10.22034/pnt.2026.3302.1117
VANCOUVER
نارستانی, مهدی. نقش خاندان علوی شریعتمداری سبزواری در نظام قضایی محلی سبزوار (1399-1300 هـ. ش). پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 1404; 4(6): 99-138. doi: 10.22034/pnt.2026.3302.1117