بررسی ساختار و جایگاه علمی حجة‌البالغة اثر سید خلف حسینی موسوی مشعشعی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

1 استاد مدعو، گروه معارف، واحد ماهشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ماهشهر، ایران

2 مدرس دانشگاه پیام نور شهرستان رامشیر، ایران

چکیده

حجة‌البالغة، اثر مولا خلف‌بن‌عبدالمطلب حسینی موسوی مشعشعی حویزی (قرن یازدهم هجری)، از متون برجستۀ کلام شیعه در عصر صفوی است که با هدف اثبات امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی ع و اهل‌بیت ع تألیف شده است. این اثر با تلفیق مستندات دقیق قرآنی و روایات معتبر با استدلال‌های عقلی، رویکردی نظام‌مند را در الهیات استدلالی ارائه می‌دهد. نسخۀ خطی منحصربه‌فرد این کتاب که در کتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود، افزون بر ارزش متنی، از اهمیت تاریخی و میان‌رشته‌ای در حوزه‌های کلام، تاریخ اندیشه و فرهنگ‌نامه‌نگاری دینی نیز برخوردار است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی نسخه‌شناسی، ساختار، محتوا و شیوۀ استدلال مؤلف در چهل «حجّه» کتاب پرداخته و یادداشت پایانی آن دربارۀ نابینایی را نیز تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مؤلف با رویکردی آموزشی و در چارچوب مناظره‌های کلامی، به تقویت مبانی اعتقادی شیعه پرداخته و از این رهگذر، پیوندی معنادار بین سنت کلامی متقدم و فضای فکری-سیاسی دورۀ صفوی برقرار ساخته است. از این منظر، حجة‌البالغة حلقه‌ای کلیدی در انتقال و تکوین اندیشۀ شیعی در عصر صفوی به شمار می‌آید و جایگاهی مهم در تاریخ الهیات شیعه دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم

    1. احمدی مهر، نصرالله، مجموعه نسخ خطی کتب مولاخلف، بی‌جا، بی‌نا، 1403.
    2. اسماعیل باشا بن محمد أمین بن میر سلیم البابانی، هدیة العارفین أسماء المؤلفین وآثار المصنفین، ج 1، إستانبول، وکالة المعارف، بی‌نا، 1955م.
    3. افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، ساعدی خراسانی، محمدباقر، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، 6 ج، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1389.
    4. امین عاملی، حسن، أعیان الشیعة، ج ۵ و ۶، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، چ چهارم، 1403ق.
    5. حسنی، محمدجواد، «گونه‌شناسی نگارش‌های حدیثی دوران مشعشعیان در منطقه هویزه»، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، ش ۶، پاییز 1398، صص ۱۳۰-۱۵۹.
    6. حکیم، حسن عیسی، المفصّل فی تاریخ النجف الأشرف، ج ۴، قم، المکتبة الحیدریة، چ سوم، ۱۳۸۵ق.
    7. رنجبر، محمدعلی، مشعشعیان: تحولات تاریخی و ماهیت فکری و اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
    8. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، «الحجة= حُجّةُ البالِغَة» [مدخل نسخه خطی]، فهرستگان نسخ خطی، بی‌تا، بازیابی‌شده از:nlai.ir مورخ ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
    9. سبحانی تبریزی، جعفر، و مؤسسه امام صادق†، گروه علمی، معجم طبقات المتکلمین، ۵ جلد، قم، مؤسسه امام صادق†، ۱۳۸۲ش.
    10. شبر، جاسم حسن، تاریخ المشعشعیین و تراجم أعلامهم، ج 1، نجف اشرف، الآداب، 1965 م.
    11. قیم، عبدالنبی، «اقدامات فرهنگی سید مطلب مشعشعی»، فصلنامه تاریخ اسلام، سال پنجم، ش ۱۹، پاییز ۱۳۸۳، صص 125–117.
    12. قیم، عبدالنبی، پانصد سال تاریخ خوزستان، تهران، اختران، 1393.
    13. مشعشعی، علی بن عبدالله، الرحلة المکیة: تاریخ سیاسی و اجتماعی مشعشعیان، تهران، انتشارات مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1396ش.
    14. حجة‌البالغة، نسخۀ خطی، کتابخانه آستان قدس رضوی، شمارۀ بازیابی ۶۴۶۲.