بازتاب کمی مؤلفه‌های هویت شیعی امامیه در دوران آل‌بویه در محتوای کتاب «مقتضب الاثر فی النص علی الائمه اثنی‌عشر ع» (ابن عیاش جوهری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

چکیده

آل‌بویه یک خاندان اصیل ایرانی و شیعی‌مذهبِ ساکن منطقۀ دیلمان ایران بودند که در دورۀ ضعف خلافت عباسی ادعای استقلال کرده و با حفظ اقتدار ظاهری، خلافت عباسی بغداد را تصرف نموده و به حکومت دست یافتند. این خاندان شیعیِ ایرانی نقش مهمی در حفظ و گسترش میراث حدیثی، فقهی و کلامی شیعه در ایران و عراق ایفا کرده و به تحکیم پایه‌ها و مبانی تشیع امامیه و ترویج آن پرداختند. یکی از راه‌‌های پی ‌بردن به میزان توجه به مؤلفه‌های هویت‌ شیعی این دولت، بررسی محتوایی منابع اصلی تاریخی است که در آن زمان به ‌نگارش درآمده‌است. در میان منابع تاریخیِ آل‌بویه،کتاب «مقتضب الاثر فی النص علی الائمه اثنی‌عشر» از آثار ابن عیاش جوهری، از اهمیت بسیاری برخوردار است. این مقاله قصد دارد به این سؤال پاسخ دهد که: انعکاس کمی موضوعات و مؤلفه‌های هویت شیعیِ امامیِ آل‌بویه در کتاب «مقتضب الاثر» ابن عیاش جوهری به چه‌ میزان بوده و کدام ‌یک از موضوعات و مؤلفه‌های هویت شیعه امامیه بیشترین و کمترین انعکاس را در کتاب او داشته‌اند. بدین‌منظور با استفاده از روش تحلیل ‌محتوا (کمی و کیفی موریس دوورژه)، داده‌ها از کتاب مورد نظر استخراج شده و نتایج تحقیق با رویکرد تفسیری مورد تحلیل و ارزیابی قرارگرفته است. بر اساس یافتۀ پژوهش، در محتوای کتاب مورد نظر به مؤلفه‌های هویت شیعۀ امامیه به میزان زیادی توجه شده‌ و این موضوعات و مؤلفه‌ها همراه با نمادها و شاخص‌های مهم هویتی شیعه در کتاب مذکور بازتاب زیادی داشته‌ و مورد تأیید و تکرار قرار گرفته‌اند. بیشترین میزان تکرار و بازتاب را موضوعات و مؤلفه‌هایی مانند امام علی ع، امام حسن ع، امام حسین ع، امام سجاد و امام باقر ع، امامت داشته و مؤلفه‌هایی‌ مانند رجعت، اربعین، نیمه شعبان، مدارس شیعی، مساجد شیعی، نواب اربعه، شاعران شیعی، رجال شیعی، وکلای شیعی، سکه‌های شیعی، کتب اربعه، صحیفه سجادیه، مکاتب شیعی، مهر شیعی و...، کمترین میزان بازتاب و توجه را داشته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. ابن ابی‌الحدید، فخرالدین ابوحامد عبدالحمید، شرح نهج‌البلاغه، قاهره، داراحیاء التراث العربی، 1387ق.
  2. ابن‌اثـیر، ابـوالحسن عـلی‌ بن‌ محمد شیبانی جرزی، تـاریخ‌ کـامل، تـرجمۀ حمیدرضا آژیر، تهران، اساطیر، 1382ش.
  3. ابـن‌الطقطقی، مـحمدبن عـلی‌بن طباطبا، تاریخ فـخری، تـرجمۀ محمد وحید گلپایگانی، تهران، علمی و فرهنگی، 1997م.
  4. ابن‌تغری بردی، جمال‌الدین ابی‌المحاسن یوسف، النجوم‌الزّاهرة، مصر، دارالکتب المصریه، بی‌تا.
  5. ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد، المنتظم فی تـاریخ الأمـم و الملوک، تحقیق محمدعبدالقادر عطا و مـصطفی عـبدالقادر عـطا، بیروت، دارالکتب العـلمیه، 1412ق.
  6. ابن‌خلدون، عبدالرحمن بن محمد، مقدمه ابن‌خلدون، ترجمۀ محمد پروین گنابادی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1369ش.
  7. ابن‌کثیر‌، أبـو‌الفـداء اسماعیل بن عمر، البدایة‌ و النهایة‌، بیروت، دارالفکر، 1412ق.
  8. ابن‌مسکویه، احمد بن محمد(ابوعلی رازی)، تجارب‌الامم و تعاقب‌الهمم، ج 5 و6، ترجمۀ علینقی‌منزوی، تهران، توس، 1376ش.
  9. ابن‌منظور، جمال‌الدین ابوالفضل، لسان‌العرب، تصحیح امین‌ محمد‌ عبدالوهاب‌ و محمدالصادق العبیدی، بـیروت، داراحیاء التراث العربی، 1996م.
  10. اشپولر، برتولد، تاریخ ایران در قـرون نخستین اسلامی، ترجمۀ جواد فلاطوری، تهران، علمی و فرهنگی، 1369ش.
  11. اشعری، ابوالحسن علی‌ بن‌ اسـماعیل، مقالات الاسـلامیین و اخـتلاف المـصلّین، تصحیح هلموت ریتر، قیسبادن، دارالنـشر‌ فـرانز‌ شتاینر‌، چ 3، 1400ق.
  12. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، ممالک و مـسالک، تـرجمۀ محمد بن اسعد‌ بن‌ عبداللّه تستری، به کوشش‌ ایرج‌ افشار، تهران‌، انتشارات موقوفات‌ دکتر‌ محمود افشار یزدی هنگی، 1373ش.
  13. امین، احمد، ظهرالاسلام، بیروت، دارالکتاب العربی، 1425ق.
  14. امین، آرمین دخت، «تاریخ‌نگار ایرانی در دربار عثمانی و رویکرد به تشیع با تکیه بر تاریخ جنابی»، مطالعات تاریخ اسلام، س 8، ش 30، زمستان 1395ش، صص 26-1.
  15. آقا بزرگ تهرانی، محمد‌‌محسن‌، الذریعه، بیروت، دارالاضـواء، 1403ق.
  16. باسورث، کلیفورد، سلسله‌های اسلامی جدید، ترجمۀ دکتر فریدون بدره‌ای، تهران، انتشارات باز، 1371ش.
  17. پاکتچی، احمد، مدخل دائره المعارف اسلامی، تهران، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، 1398ش.
  18. پروانه و دیگران، «مؤلفه‌های هویت شیعی اسماعیلیان و فاطمیان در کتاب افتتاح الدعوه قاضی نعمان»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، س نهم، ش 34، بهار 1398ش، صص 72-51.
  19. ترکمنی‌آذر، پروین، دیلمیان‌ در گستره تاریخ ایـران‌ (حـکومت‌های‌ محلی، آل‌زیار، آل‌بویه)، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم‌انسانی دانشگاه‌ها، 1384ش.
  20. التنوخی، ابی علی المحسن بن علی، نشوارالمحاضره و اخبارالمذاکره، بیروت، دارالصادر، 1391ق.
  21. الثعالبی‌ النیشابوری‌، ابی‌منصور عبدالملک بن مـحمد‌ بـن‌ اسـماعیل، تاریخ‌ ثعالبی‌مشهور به غرراخبار‌ ملوک الفرس و سیرهم، ترجمۀ محمد فصائلی، تهران، نشر نقره، 1375ق.
  22. حلی، حسن بن یوسف، خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال، نجف، المطبعه الحیدریه، 1381ق.
  23. حلی، حسن، الاجازه الکبیر، بیروت، مؤسسه ناصرالثقافه ، 1403ق.
  24. حموی، شهاب‌الدین ابوعبدالله یـاقوت بـن عبدالله، معجم‌البلدان، بیروت، صادر، 1995م.
  25. خوارزمی، ابوعبدالله بن یوسف کاتب، مفاتیح العلوم، ترجمۀ حسین خدیو جم، تهران، علمی و فرهنگی، 1362ش.
  26. ساروخانی، باقر، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، چ دهم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375ش.
  27. سرمد، زهره و همکاران، روش‌های تحقیق در علوم رفتاری، تهران، آگه، چ چهاردهم، 1386ش.
  28. شوشتری، قاضی‌نورالله، مجالس‌المؤمنین، تهران، کتاب فروشی اسلامیه، 1365ش.
  29. شهرستانی، ابوالفتح، ملل و نحل، بیروت، مؤسسه ناصرالثقافه، 1415ق.
  30. شیبی‌، کامل‌ مصطفی، تشیع و تصوف، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قـراگوزلو، تـهران، امـیر کبیر، 1374ش.
  31. شیخ مفید، محمدبن محمد بن نعمان، الارشاد، تهران، بی‌نا، 1425ق.
  32. صدوق، محمدبن علی بن حسین بابویه قمی، کمال‌الدین وتمام النعمة، تحقیق عـلی‌اکبرغـفاری‌، قم، مؤسسه‌ النشرالاسلامی، 1405ق.
  33. طوسی‌، مـحمد‌ بن‌ حسن، الجمل و العـقود فـی‌ العبادات‌، ترجمۀ واعظ زاده خراسانی، مـشهد، مـؤسسه نشر دانشگاه مشهد، 1381ش.
  34. فقیهی، علی‌اصغر، آل‌بویه و اوضـاع زمـان ایـشان، گیلان‌، صبا‌، 1365ش.
  35. قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، تصحیح میرجلال محدث، تهران، انجمن‌ آثار‌ ملی، 1358ش.
  36. کرمر، جوئل، احیای فرهنگی در عهد آل‌بـویه، تـرجمۀ سعید حنایی کاشانی، تهران، نشر دانشگاهی، چ 1، 1375ش.
  37. ‌لین‌‌پول‌، استانلی، تاریخ طبقات سلاطین اسـلام، تـرجمۀ عـباس‌اقبال، تهران، دنیای کتاب‌، 1363ش.
  38. محرمی، غلام‌حسن، تاریخ تشیع از آغاز تا پایان غیبت صغرا، تهران، ظهور، 1388ش.
  39. مستوفی‌قزوینی، حمدالله بن ابی بکر، تـاریخ گـزیده، بـه اهتمام دکتر عبدالحسین نوابی، تهران، امیرکبیر‌، 1337ش.
  40. مظفر، محمدحسین، تاریخ شیعه‌، ترجمۀ‌ سید‌ محمدباقرحجتی، تهران‌، دفتر‌ نشر فـرهنگ اسـلامی، 1368ش.
  41. معروفی یحیی و محمّدرضا یوسف زاده، تحلیل محتوا در علوم انسانی، همدان، سپهردانش، چ 1، 1388ش.
  42. معین، محمد، فرهنگ‌ فارسی‌، تهران، امیرکبیر، چ 4، 1371ش.
  43. مقدسی‌، ابوعبداللّه محمد بن احمد، احسن‌التقاسیم فی معرفه‌الاقالیم، ترجمۀ عـلینقی مـنزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361ش.
  44. منصوری، نزار عبدالمحسن، «بررسی و نقد کتاب مقتضب الاثر فی النص علی الائمه الاثنی‌عشر – ابن عیاش جوهری»، نشریه علوم حدیث، س دوم، ش 9، جمادی الثانی 1422ق، صص 269-255.
  45. حدودالعالم من المشرق إلی المغرب، به‌کوشش منوچهر ستوده، تهران، انتشارات‌ دانشگاه تهران‌، 1340ق.
  46. مینورسکی، ولادیمیر، «فرمانروایی و قلمرو دیلمیان»، ترجمۀ جهانگیر قائم مقامی، برررسی‌های تاریخی، س 1، ش 2و1، تابستان 1340ش، صص 162-139.
  47. نـاصر‌خسرو‌، ابو معین حمیدالدین ناصر بـن خـسرو قـبادیانی مـروزی، سـفرنامه نـاصرخسرو، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران،کتابفروشی زوّار، 1363ش.
  48. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، 1407ق.
  49. همدانی، محمدبن عبدالملک، تکمله تاریخ‌ الطبری‌، بیروت‌، مطبعه کاتولوکیه، 1961م.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار