عوامل و پیامدهای تطورات تاریخی اندیشۀ مهدویت در اسماعیلیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فرقه‌های تشیع، گروه تاریخ و فرق تشیع، دانشکدۀ مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 دانشیار، گروه مطالعات شیعی، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

3 استادیار، گروه مطالعات شیعی، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده

بر اساس پژوهش‌های تاریخی، اندیشۀ مهدویت یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های تشیع است که نقش مهمی در شکل‌دهی باورهای کلامی، سیاسی و اجتماعی مسلمانان داشته است. در این میان اسماعیلیه، از شاخه‌های مؤثر تشیع است که برداشت‌های متنوع و متحولی از مفهوم مهدویت ارائه داده است. اما آنچه با مروری گذرا از بررسی‌های مورخین به دست می‌آید خلأ تحقیقی آشکار در سیر اندیشۀ مهدویت در اسماعیلیان از آغاز تاکنون است. این خلأ، نویسندگان مقاله را با این مسئله مواجه کرده که دگرگونی‌های تاریخی این اندیشه از آغاز تا حال حاضر در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اعتقادی، فرهنگی و... چه بوده؟ در همین راستا مهم‌ترین سؤالی که این پژوهش با آن مواجه شده‌ این بوده که عوامل این دگرگونی‌ها چیست و تحولات ایجاد شده چه پیامدهایی داشته است. رویکرد نویسندگان مقاله در پاسخ به مسئله و سؤالات مذکور بر پایۀ منابع اصیل تاریخی و کلامی اسماعیلیان به روش توصیفی – تحلیلی و کتابخانه‌ای این نتایج را داشته است: اولاً؛ اندیشۀ مهدویت در اسماعیلیه جز در پیوند با بستر تاریخی هر دوره قابل درک نیست. همچنین این اندیشه بیش از آن که مفهومی آخرالزمانی باشد، سازوکاری برای تداوم هدایت دینی و بازسازی اجتماعی است؛ ثانیاً؛ این اندیشه در میان اسماعیلیه مفهومی ثابت نداشته، بلکه در تعامل با شرایط بیرونی و نیازهای درونی جامعه بازتولید شده و گرایش‌های آن در دوره‌های مختلف از «باور به غیبت و انتظار» در آغاز دعوت، به «مهدویت انقلابی»، «مهدویت سیاسی و حکومتی»، «مهدویت فلسفی و باطنی» و سرانجام در دورۀ معاصر در قالب «مهدویت اصلاحگر و تمدنی» تحول یافته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1.  قرآن کریم
  2. ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1374ش.
  3. ابن‌حیون، نعمان بن محمد، افتتاح الدعوة، بیروت، دارالأضواء، 1996م.
  4. اشعری قمی، سعد بن عبدالله، ال‍م‍ق‍الات‌ و ال‍ف‍رق‌. ت‍ه‍ران‌، م‍رک‍ز ان‍ت‍ش‍ارات‌ ع‍ل‍م‍ی‌ و ف‍ره‍ن‍گ‍ی، 1361ش.‌
  5. ایزدی، محمد، داعیان اسماعیلی در ایران، تهران، انتشارات سمت، 1374ش.
  6. جاودان، محمدرضا، «گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در تشیع»، مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی، ش۲۵، 1393ش، صص 44–17.
  7. دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، نشر فرزان روز، 1375ش.
  8. روحی میرآبادی، حسین، «مهدویت از دیدگاه اسماعیلیان و قرمطیان»، تاریخ اسلام، سال هفتم، ش 27، پاییز 1385ش، صص92-51.
  9. ضیایی، علی‌اکبر، مقدمه‌ای بر شناخت اسماعیلیه در ایران و جهان اسلام. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392ش.
  10. فاضلی، سعید، «جنبش سیاسی اسماعیلیان نزاری و نسبت آن با هویت ایرانی و زبان فارسی»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش ۴۵، 1393ش، صص 32–7.
  11. قاضی نعمان، محمد بن منصور، التمهید فی أصول الدین، قاهره، دارالمعارف، 1951م.
  12. کرمانی، حمیدالدین، الراحة و الامل، بیروت، دارالفکر العربی، 1961م.
  13. محمداف، غلام‌رضا، مقایسه تطبیقی اندیشه مهدویت در اسماعیلیه و امامیه، قم، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1390ش.
  14. المقریزی، احمد بن علی، اتعاظ الحنفاء بأخبار الأئمة الفاطمیین الخلفاء، قاهره، المکتبة الازهریة، 1991م.
  15. ناصرخسرو قبادیانی، زادالمسافرین، به تصحیح نادر نادرپور، تهران، انتشارات طهوری، 1372ش.
  16. نصر، سیدحسین، سه حکیم مسلمان، ترجمۀ احمد آرام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1399ش.
  17. ن‍وب‍خ‍ت‍ی‌، ح‍س‍ن‌ ب‍ن‌ م‍وس‍ی‌، فرق الشیعة، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، 1395ش.
  18. واکر، پل، پژوهشی در یکی از امپراتوری‌های اسلامی: تاریخ فاطمیان و منابع آن، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، نشر فرزان روز، ۱۳۸۳ش.
  19. هالم، هاینتس، فاطمیان و سنت‌های تعلیمی و علمی آنان، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، نشر فرزان روز، ۱۳۷۷ش.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار