نقش بانوان شیعی در تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر امام رضا علیه السلام

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

1 دانش آموخته سطح سه مؤسسه علمی- تحقیقی مکتب نرجس س مشهد، ایران

2 استادیار مؤسسه علمی- تحقیقی مکتب نرجس س مشهد، ایران

چکیده

تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر امام رضا ع یکی از مقاطع مهم تاریخ تشیع است که بررسی نقش‌ بانوان شیعی در آن می‌تواند ابعاد تازه‌ای از کنشگری زنان در جوامع اسلامی را آشکار سازد. هدف پژوهش، تبیین جایگاه و کارکرد بانوان شیعی در این دوره است که با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و به این پرسش پاسخ می‌دهد که زنان شیعه چگونه در تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر امام رضا ع تأثیر‌گذار بودند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد بانوان شیعی علی‌رغم فضای اختناق حکومت عباسی، با الهام از آموزه‌های تربیتی امام رضا ع به کنشگرانی فعال و اثرگذار تبدیل شدند. آنان در تربیت نسل متعهد، انتقال میراث حدیثی، ایجاد شبکه‌های ارتباطی و پایگاه‌های مردمی نقش کلیدی ایفا کرده و پیوندهای اجتماعی شیعیان را تقویت نمودند. حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی، به‌ویژه در دفاع از ولایت، بیانگر مشارکت آگاهانه و هدفمند ایشان بود. علاوه بر این، مهاجرت‌های برنامه‌ریزی‌شده و بنیان‌گذاری کانون‌های علمی ـ مذهبی، از جمله نقش‌آفرینی در تبدیل قم به یکی از مراکز اصلی تشیع، تأثیر چشمگیری بر جغرافیای فرهنگی و مذهبی آن عصر بر جای گذاشت. نتایج پژوهش نشان می‌دهد کنشگری بانوان شیعی فراتر از عرصۀ خصوصی بوده و در شکل‌دهی به تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر امام رضا‌ ع نقشی ماندگار و بنیادین ایفا کرده است. این مشارکت چندبعدی، علی‌رغم محدودیت‌های جامعۀ آن روز، تأثیری ژرف بر پویایی فرهنگی و تحولات اجتماعی گذاشت و ظرفیت بالای بانوان شیعه در تاریخ تشیع را آشکار ساخت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. قرآن کریم
  2. آقابزرگ تهرانی، محمد حسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج13، بیروت، دار الأضواء، 1403ق.
  3. اسکافی، محمد بن همام، منتخب الأنوار فی تاریخ الأئمة الأطهار ع، قم، نشر دلیل ما، 1422ق.
  4. ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، نشرداوری، 1385ش.
  5. ابن بابویه، محمد بن على‏، من لا یحضره الفقیه‏، غفارى، على اکبر، ج2، قم، انتشارات اسلامى‏، 1413ق.
  6. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا ع، تهران، نشر جهان، 1378ش.
  7. ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج7، بیروت، دار الصادر، 1385ش.
  8. ابن طقطقی، محمد بن علی، تاریخ فخری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1360ش.
  9. ابن جوزی، یوسف‌ بن‌ قزاوغلی‌، تذکرة الخواص، ج8، قم، نشرالشریف الرضی، 1418ق.
  10. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، ج1، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1412ق.
  11. ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، تاریخ إبن خلدون، ج3، بیروت، دار الفکر، 1408ق.
  12. ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، ج7، بیروت، دارالصادر، 1325ق.
  13. ابن شهرآشوب مازندرانی، محمدبن علی، مناقب آل أبی طالب ع‏، ج4، قم، نشر علامه، 1379ش.
  14. ابن مسکویه، محمد بن احمد، تجارب الأمم و تعاقب الهمم، ج3، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1424ق.
  15. اربلی، علی بن موسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، ج3، تبریز، نشر بنی هاشمی، 1381ش.
  16. احمدی میانجی، علی، مکاتیب الائمه ع، ج5، قم، دارالحدیث، 1426ق.
  17. اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبین، فاضل، جواد، ج2، تهران، نشر علمی، 1339ق.
  18. امین، محسن، اعیان الشیعه، ج8، بیروت، دار التعارف للمطبوعات‏، 1403ق.
  19. بروجردی، آقا حسین، جامع أحادیث الشیعة، تهران، انتشارات فرهنگ سبز، 1386ش.
  20. بحرانی، سید هاشم، حلیة الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار ع‏، قم، مؤسسه آل البیت ع، بی‌تا.
  21. بحرانى اصفهانى، عبد الله بن نور الله‏، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، ج22، قم، ‏مؤسسة الإمام المهدى عج، بی‌تا.
  22. بخشیان، محمد حسین، «حرکت تبلیغی حضرت معصومه س از مدینه تا قم»، ماهنامه مبلغان، ش294، 1402ش، صص22-17.
  23. بیضاوی، عبدالله بن عمر، نظام التواریخ، ج1، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1382ش.
  24. جزائرى، نعمت الله بن عبد الله‏، ریاض الأبرار فی مناقب الأئمة الأطهار، ج2، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی‏، 1427ق.
  25. جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه ع، قم، مؤسسه انصاریان، 1381ش.
  26. جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، تهران، نشرعلم، 1387ش.
  27. حسون، محمد، أعلام النساء المؤمنات‏، تهران، اسوه، 1421ق.
  28. خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ج16، بی‌تا، بی‌نا، 1409ق.
  29. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، عطا، مصطفی عبدالقادر، ج14، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1413ق.
  30. درخشه، جلال، حسینی فائق، محمد مهدی، «موضع امام رضا† در قبال حرکت‌های سیاسی علویان در زمان عباسی»، فرهنگ رضوی، ش4، 1392ش، صص57-26.
  31. دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، قم، الشریف الرضی، 1373ش.
  32. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تدمری، عمر عبدالسلام، ج14، بیروت، دار الکتاب العربی، 1409ق.
  33. روزگار، آمنه، «نقش سیاسی زنان در عصر عباسی»، پارسه، ش 11، 1386، صص103-83.
  34. زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج2، بیروت، دار العلم للملایین، 1989م.
  35. سامانی، سید محمود، نقش زنان در تاریخ اسلام، تهران، نشر مشعر، 1390ش.
  36. شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال، ج12، قم، مؤسسه النشرالاسلامی، 1410ق.
  37. صالحی، نجمه، اسد بیگی، مهسا، «نقش بانوان شیعه عصر امام صادق ع در بسط جریان تشیع»، سخن تاریخ، ش30، 1398ش، صص128-111.
  38. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ج8، بیروت، روائع التراث العربی، 1387ش.
  39. طبرسى، فضل بن حسن‏، إعلام الورى بأعلام الهدى، تهران، اسلامیه، 1390ش.
  40. عطاردی قوچانی، عزیز الله، اخبار و آثار حضرت امام رضا ع‏، تهران، صدر، 1397ش.
  41. غلامی فیروز جانی، علی و قاسمی، نازنین، «کارکردهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی زنان دربار عباسی»، نشریه زن و فرهنگ، ش47، فروردین1400ش، صص 83-93.
  42. فقه منسوب به امام هشتم، ج6، مشهد، مؤسسه آل البیت ع، 1406ق.
  43. قمی، عباس، سفینه البحار، ج7، قم، نشر اسوه، 1414ق.
  44. قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، قم،کتابخانه آیت الله مرعشی، 1385ش.
  45. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج2، غفاری، علی اکبر، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
  46. محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعة، ج4، تهران، دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا.
  47. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج57، بیروت، دارإحیاء التراث العربی‏، 1403ق.
  48. مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ج2، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، 1413ق.
  49. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج3، قم، مؤسسة دار الهجرة، 1409ق.
  50. منتجب الدین علی بن بابویه الرازی‏، علی بن عبیدالله، الفهرست (للرازی)، قم،کتابخانه عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی‏، 1422ق.
  51. نوری، حسین بن محمد، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج14، قم، مؤسسه آل البیت ع، 1408 ق.
  52. نجاشی، احمدبن علی، رجال نجاشی، شبیرى زنجانى، موسى‏، قم، مؤسسة النشر الإسلامی‏، 1365 ش.
  53. ولوی، علی محمد، کاردان، سیده گلنوش، «سنخ‌شناسی عملکرد سیاسی زنان در دستگاه خلافت عباسی (132ـ 656 هـ.ق)»، تاریخ اسلام و ایران، ش126، 1396ش، صص 135-159.
  54. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، ج2، بیروت، دارالصادر، 1371ق.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار