جایگاه آیت‌الله سید یونس اردبیلی در قیام گوهرشاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد تاریخ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

3 استاد گروه تاریخ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف روشن ساختن نقش برجستۀ آیت‌الله سید یونس اردبیلی در قیام مسجد گوهرشاد که در تیر ماه ۱۳۱۴ ه.ش رخ داد، انجام شده است. تمرکز اصلی بر تحلیل فعالیت‌ها و اقدامات این شخصیت مهم در بستر رویارویی میان روحانیت و حکومت پهلوی اول است. روش پژوهش حاضر، تاریخی-تحلیلی بوده و بر گردآوری و واکاوی ترکیبی از اسناد اداری، گزارش‌های رسمی و خاطرات شاهدان عینی استوار است. سؤال اصلی پژوهش این است: آیت‌الله سید یونس اردبیلی در شکل‌گیری، هدایت و تداوم قیام گوهرشاد، بر پایۀ اسناد رسمی و خاطرات چه نقشی داشته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که آیت‌الله سید یونس اردبیلی با بهره‌گیری از اعتبار علمی و جایگاه اجتماعی خود، نقش حیاتی در ایجاد اعتماد عمومی نسبت به قیام ایفا نمود. همچنین ایشان در تبیین مبانی شرعی ضرورت مقاومت و همچنین مدیریت راهبردی اعتراضات، نقشی کلیدی بر عهده داشت. نتایج بیان می‌کند که بررسی قیام گوهرشاد بدون لحاظ کردن فعالیت‌های شخصیت‌های تأثیرگذاری چون آیت‌الله سید یونس اردبیلی، تصویری ناقص از این رویداد به دست می‌دهد. بنابراین درک عمیق‌تر سازوکارهای داخلی این قیام، نیازمند توجه به نقش‌آفرینی افراد کلیدی در وقایع تاریخی است. این رویکرد به ما امکان می‌دهد تا رویارویی روحانیت با سیاست‌های اقتدارگرایانۀ دوران پهلوی اول را بهتر درک کنیم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب: از مشروطه‌ تا انقلاب اسلامی، ترجمۀ کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری و محسن مدیر شانه‌چی، تهران، مرکز، چ 2، 1377ش.
  2. آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، ترجمۀ محمد رفیعی مهرآبادی، ج 2، تهران، عطایی، 1366ش.
  3. اتابکی، تورج. تجدد آمرانه: جامعه و دولت در عصر رضا شاه، ترجمۀ مهدی حقیقت خواه، تهران، ققنوس، 1385ش.
  4. امینی، علیرضا، «تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوره پهلوی»، تهران، صدای معاصر، 1381ش.
  5. بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، تهران، نشر گفتار، 1357ش.
  6. بصیرت‌منش، حمید، علمـا و رژیم رضاشاه؛ نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سال‌های 1320-1305ه.ش، تهران، عروج، 1376ش.
  7. بلوشِر، ویپرت فون، سفرنامه بلوشر، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، 1363ش.
  8. بهلول، محمدتقی، خاطرات سیاسی بهلول (فاجعه مسجد گوهرشاد)، تهران، مؤسسه‌ امام صادق†، 1369ش.
  9. بهلول، محمدتقی، خاطرات سیاسی بهلول، قم، مؤسسه صاحب‌الزمانS، 1380ش.
  10. پارسایی، تندیس، «نگاهی به زندگی پربار مرحـوم آیت الله سیـد یونس اردبیلی»، نگاه حوزه، س 39، ش 6، شهریور 1374، صص 10-7.
  11. پازوکی، احمد، قیام گوهرشاد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1394ش.
  12. پناهی، عباس، «رویکرد نشریه عالم نسوان به مدرنیته و مسئله حجاب در ایرانِ عصر رضاشاه»، ایران نامگ، س5، ش 1، بهار 1399، صص 131-122.
  13. تغییر لباس‌ و کشف‌ حجاب‌ به‌ روایت‌ اسناد، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378ش.
  14. جعفری، مرتضی، اسماعیل زاده، صغری، فرشچی، معصومه، واقعه حجاب، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1371ش.
  15. دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، روزها و رویدادها: روزهای شمسی، تهران، رامین، 1378ش.
  16. راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ج 3، تهران، امیر کبیر، 1352ش.
  17. رائین، سیما، واقعه گوهرشاد به روایت دیگر، تهران، رائین، 1379ش.
  18. روح‌بخش، رحیم، «قیام گوهرشاد»، نشریه زمانه، س 66، ش 75 و 76، آذر و دی 1387، صص 48-43.
  19. شایگان، داریوش، هویت چهل تکه و فرهنگ ایرانی، تهران، امیر کبیر، 1381ش.
  20. صادقی، فاطمه، جنسیت، ناسیونالیسم و تجدد در ایران دوره پهلوی اول، مصحح علی قاسمی، تهران، قصیده سرا، 1384ش.
  21. صفایی، ابراهیم، رضاشاه کبیر و تحولات فرهنگی ایران، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1356ش.
  22. صلاح، مهدی و فیاض انوش، ابوالحسن، «17 دی ماه 1314 امتداد یا انقطاع نهضت بانوان؟»، مطالعات راهبردی زنان، س 9، ش 33، پاییز 1385، صص 97-80.
  23. عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر، ج١، تهران، نشر گفتار، 1380ش.
  24. عشقی عراقی، مهتاب، جهانگیری، محمد و محمدطالبی، میترا، «بررسی میزان تأثیرگذاری قیام گوهرشاد بر سیاست‌های رضاخان در مشهد به روش رگرسیون»، اولین همایش ملی قیام گوهرشاد، ناشر: بوی شهر بهشت، 1395ش.
  25. فردوست، حسین، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، تهران، اطلاعات، ج ١، 1367ش.
  26. فقیه آزادگان، یادنامۀ فقیه‌ وارسته‌، مدرس فرزانه‌ مرحوم آیت‌اﷲ حاج‌هاشم قزوینی (1270-1339ش)، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1387ش.
  27. فکوهی، ناصر، انسان شناسی و فرهنگ، تهران، نی، 1383ش.
  28. قاسم‌پور، داوود، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386ش.
  29. کاتم، ریچارد، ناسیونالیسم در ایران، ترجمۀ فرشته سرلک، تهران، نشر گفتار، 1371ش.
  30. کوهستانی‌نژاد، مسعود، واقعه خراسان، تهران، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، 1375ش.
  31. اللهیاری، فریدون و بختیاری، سمیه، «تحلیل گفتمانی دو رویداد تاریخی در مسجد گوهرشاد»، اولین همایش ملی قیام گوهرشاد، 1395ش.
  32. مدنی، جلال الدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج 1، قم، دفتر انتشار اسلامی، 1361ش.
  33. مرادی‌جو، علیجان، «نسبت قیام گوهرشاد با سیاست‌های فرهنگی رضاشاه»، پژوهش نامه تاریخ، س 3، ش 3، پاییز 1399، صص 34-13.
  34. مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج 6، تهران، انتشارات علمی، 1374ش.
  35. ملکی، محمدعلی، «نقش روحانیت و موضعگیری علما در واقعۀ گوهرشاد (حاج شیخ عباسعلی محقق واعظ خراسانی)»، اولین همایش ملی قیام گوهرشاد، 1395ش.
  36. مولایی، عادل، سرو چمان زندگی نامه آیت الله سید یونس اردبیلی، اردبیل، نشر سبلان، 1397ش.
  37. نیکبخت، رحیم، سید یونس به روایت اسناد و خاطرات، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1389ش.
  38. واحد، سینا، قیام گوهرشاد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1361ش.
  39. همبلی، گاوین، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران، طرح نو، 1371ش.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار