بررسی عوامل رشد و گسترش جریان اصولی‌گری در بحرین در قرن 13 هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس مدعو گروه معارف اسلامی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

2 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

از اواخر قرن دوازدهم هجری و با کاهش تدریجی سیطره و نفوذ جریان اخباری‌گری در حوزه‌های علمیۀ تشیع، عصر تجدید حیات اجتهاد آغاز شد. بر این اساس، اصولی‌گری از اوایل قرن سیزده هجری در جهان اسلام به طور عام و در سرزمین بحرین به طور خاص، رشد و گسترش چشمگیری یافت و به مکتب غالب فقه شیعی در این سرزمین تبدیل شد. تا جایی که گرایش فقهای بحرین به استنباط و اجتهاد فزونی یافت و کم‌فروغی و افول مکتب فقیهان اهل حدیث را در این سرزمین در پی داشت. در آن زمان، فقهای بحرانی نیز با نگارش کتب فقهی و برپایی مناظرات کلامی، نقش مهمی در نقد مبانى اخباریون و تقویت مبانى مجتهدان اصولى ایفا نمودند.
این پژوهش درصدد است با رویکرد توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر داده‌های کتابخانه‌ای به این سؤال پاسخ دهد که چه عواملی در رشد و گسترش مکتب اصولی در بحرین در قرن 13 هجری تأثیرگذار بوده است؟ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که عواملی همچون تأثیرپذیری از مکتب اصولی عراق (نجف و کربلا)، افول جریان اخباری در جهان اسلام، تندروری و افراط علمای اخباری بحرین در سدۀ 12 هجری، نقش اساسی در رشد و گسترش این جریان فکری و غلبۀ آن بر مکتب اخباری‌گری داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. آل عصفور، میرزا محسن، المقدمه الفاخره لکتاب الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، دارالاحیاء، 1367ش.
  2. ابراهیم، فؤاد، «البحرین فی العهدین الصفوی و القاجاری؛ دور الدوله فی التجاذب الاصولی الاخباری»، نشریه الواحه، العدد 2، 1995م، صص155-150.
  3. احمدوند، عباس و دیگران، فیض کاشانی از منظر خاورشناسان، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، 1388ش.
  4. الگار، حامد، دین و دولت در ایران: نقش علما در دوره قاجار، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، توس، 1396ش.
  5. امین، سید محسن، أعیان الشیعة، ج 3 و 5، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1403ق.
  6. بحرالعلوم، محمد مهدی بن مرتضی، رجال السید بحر العلوم (معروف به فوائد الرجالیة)، تحقیق محمدصادق و حسین بحرالعلوم، تهران، مکتبة الصادق†، 1363ش.
  7. بحرانی، علی بن حسن، أنوار البدرَین فی تراجم علماء القطیف و الأحساء و البحرین، تصحیح محمدعلی بن محمدرضا طبسی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی‌(ره)، 1407ق.
  8. بحرانی، یوسف بن احمد، لولوة البحرین فی الإجازات و تراجم رجال الحدیث، تحقیق محمد صادق بحرالعلوم، قم، مؤسسه آل البیت‰ لإحیاء التراث، 1429ق.
  9. بهبهانی، محمدباقر، فوائدالحائریه، قم، مجمع الفکر الإسلامی، 1415ق.
  10. بهبهانی، محمدباقر، الرسائل الأصولیة، تحقیق مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی، قم، مؤسسه العلامة المجدد الوحید البهبهانی، 1416ق.
  11. بهشتی، ابراهیم، اخباری‌گری: تاریخ و عقاید، قم، دارالحدیث، 1390ش.
  12. تنکابنی، محمد بن سلیمان، قصص العلماء، تصحیح محمدرضا برزگر و عفت کرباسی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی (آموزش انقلاب اسلامی)، 1384ش.
  13. جعفری، محمدمهدی، دائرالمعارف تشیع، تهران، ادبستان، 1379ش.
  14. جعفریان، رسول، تشیع در عراق، مرجعیت و ایران، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1386ش.
  15. حلی، ابن ادریس، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج 1، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، 1410ق.
  16. خوانساری اصفهانی، سید محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج 1 و 4، قم، مؤسسه اسماعیلیان، 1411ق.
  17. خوشنودی و دیگران، «پژوهشی تطبیقی پیرامون ویژگی‌های مکاتب اصولی (سامراء، کربلا، نجف و قم)»، فصلنامه تخصصی علم اصول، س 7، ش24، 1399ش، ص170-145.
  18. رحمتی، محمدکاظم، مقدمه‌ای بر تاریخ تشیع در بحرین قدیم، قم، دار زین‌العابدین، 1401ش.
  19. سبحانی‌تبریزی، جعفر، ادوار الفقه الامامی، قم، امام صادق ع، 1424ق.
  20. سلیمانی آشتیانی، مهدی، تاریخ حدیث بحرین، تهران، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1400ش.
  21. سماهیجی، احمد بن عبدالله، منیة الممارسین، تحقیق سید محمد بحرالعلوم، بیروت، دارالهادی، 1421ق.
  22. شاهرودی، نورالدین، تاریخ الحرکه العلمیه فی کربلاء، بیروت، دارالعلوم للتحقیق و الطباعه و النشر و التوزیع، 1410ق.
  23. شیخ انصاری، مرتضی بن محمدامین، فرائد الأصول، قم، موسسة ذوی القربی للنشر، 1437ق.
  24. صدر، سیدحسن، تکملة أمل الآمل، تصحیح احمد حسینی اشکوری، به اهتمام محمود مرعشی، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی‌(ره)، 1406ق.
  25. صفره، حسین، تاریخ حدیث شیعه در سده‌های دوازدهم و سیزدهم هجری، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، 1385ش.
  26. طعمه، سلمان هادی، کربلاء فی الذاکرة، بغداد، مطبعة العانی، 1998م.
  27. عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقیق سید احمد حسینی، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1362ش.
  28. قزوینی، جودت، المرجعیة الدینیة العلیا عند الشیعة الامامیة، بیروت، دارالرافدین، 1426ق.
  29. قمی، عباس، الکنی و الألقاب، تحقیق جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی، ج 2، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة مؤسسة النشر الإسلامی، 1429ق.
  30. کاشف الغطاء، الشیخ جعفر، الحق المبین فی تصویب المجتهدین و تخطئة الأخباریین، تهران، احمد الشیرازی، 1319ق.
  31. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، تهران، سمت، 1375ش.
  32. گلی زواره، غلامرضا، «سیری در تاریخ و جغرافیای سرزمین بحرین: تحولات علمی و فرهنگی شیعی در بحرین»، درس‌هایی از مکتب اسلام، ش 614، 1391ش، صص 50-43.
  33. گلیو، رابرت، «پژوهش‌های جدید غربیان درباره تاریخ مذهبی ایران عصر صفوی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، خرداد و تیر، ش 68 و 69، 1382ش، صص 26-20.
  34. گلیو، رابرت، اسلام نص‌گرا: تاریخ و عقاید اخباریان، ترجمۀ سیدمهدی طباطبایی و ابراهیم سلیمی نوه، تهران، دانشگاه ادیان و مذاهب، 1396ش.
  35. مدرسی طباطبایی، سید حسین، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ترجمۀ محمد آصف فکرت، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1368ش.
  36. مدیرس، عبدالرحمن، الدوله العیونیه فی البحرین، ریاض، داره الملک عبدالعزیز، 1422ق.
  37. مشیخص، الشیخ عبد العظیم، القطیف وملحقاتها، ج 1 ،بیروت، شرکة الشیخ للتحقیق والنشر، 2002م.
  38. وداعی، عیسی، الحرکة العلمیة فی البحرین، بیروت، مرکز أوال للدراسات و التوثیق، 2015م.
  39. یوسفی اشکوری، حسن، «آل عصفور» در دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج 2، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، انتشارات دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1374ش.
  40. Alrasheed, Rashed, The Divine Gaps between the usuli and Akhbari in Bahrain, Causes and Repercussions, Journal Religions, Vol.11, No.7, 2020, p2-14. Doi: https://doi.org/10.3390/rel11070321.
  41. Cole, Juan, Shii Clerics in Iraq and Iran 1722-1780: The Akhbari_Usuli Conflict Reconsidered, Journal Iranian Stusies. Vol. 11, No 1, 1985, p 3-34.
  42. Cole, Juan, Rival Empires of Trade And Imami Shi'ism in Eastern Arabia, 1300-1800, International journal of Middle East studies, Vol. 19 No.2, 1987, p.177 – 204.
  43. Cole, Juan, Scared Space and Holy War, London, Tauris, 2002.
  44. Gleave, Robert, Scripturalist Islam:The History and Doctrines of the Akhbari shii School, Leiden, Brill, 2007.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار