نقش سادات شیعی امامی در گسترش علوم دینی در دوران سلجوقیان (590 - 429ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ و سیرۀ اهل بیت و انساب بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران

چکیده

عصر سلجوقی (590–429 ق) بستری پویا و تأثیرگذار برای تعامل میان نهادهای دینی، شبکه‌های علمی محلی و ساختار حاکمیتی بود که در نهایت به شکوفایی علوم دینی انجامید. در این میان، حضور گسترده و نفوذ علمی سادات شیعۀ امامی (اثنی‌عشری) در سراسر قلمرو سلجوقی، به‌ویژه در کانون‌های تمدنی ایران مرکزی، جایگاه آنان را در این فرایند به موضوعی کلیدی و شایان توجه بدل ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و نیز واکاوی داده‌های تاریخی، به بررسی دقیق نقش و جایگاه سادات امامی در گسترش و نهادینه‌سازی علوم دینی در این دوره می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که سادات فراتر از فعالیت‌های علمی صرف، با مدیریت هدفمند نهادهای آموزشی نظیر مدارس و کتابخانه‌ها و همچنین حمایت از تدوین و ترویج آثار شیعی، زیرساخت‌های لازم برای گسترش تعالیم امامیه را فراهم آوردند. محدثان سادات با برگزاری مستمر مجالس املای حدیث، اعطای اجازه‌نامه‌های روایی، سفرهای علمی گسترده و نگارش کتب حدیثی، به پویایی علوم نقلی کمک شایانی کردند. افزون بر این، فقهای سادات با تألیف متون فقهی و صدور فتاوای علمی، نقشی بنیادین در ارتقای سطح فقه امامی ایفا نمودند. در ساحت‌های دیگر نیز این نخبگان با حضور فعال در مباحثات کلامی پیرامون مسائل بنیادین عقیدتی و نیز تخصصی‌سازی علوم قرآنی (تفسیر و قرائت)، به تثبیت و تحکیم هویت مذهبی تشیع اثنی‌عشری در عصر سلجوقی یاری رساندند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن بن علی، طبقات اعلام الشیعة (النابس فیالقرن الخامس)، ج2، تحقیق علی‌نقی منزوی، تهران، دانشگاه تهران، 1372ش.
  2. ابن اسفندیار، محمد بن حسن، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، به‌اهتمام محمد رمضانی، تهران، کتابخانۀ خاور، 1320ش.
  3. ابن بابویه (صدوق)، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج1، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چ2، 1413ق.
  4. ابن حجر، احمد بن علی، لسان المیزان، ج1 و 2، بیروت، مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات، چ2، 1390ق.
  5. ابن دبیثی، ابوعبدالله محمد بن سعید، ذیل تاریخ مدینة السلام، ج1، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1979 - 1974م.
  6. ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، مطبعة الحیدریة، 1380ق.
  7. ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌‌طالب، ج2، نجف، مطبعة الحیدریة، 1376ق.
  8. ابن‌طقطقی، صفی‌الدین محمد، الاصیلی فی انساب الطالبیین، تصحیح سیدمهدی رجایی، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1376ش.
  9. ابن عساکر، ابوالقاسم علی، تاریخ مدینة دمشق، ج17، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، 1415ق.
  10. ابن عنبه، جمال‌الدین احمد بن علی، الفصول الفخریة، به‌اهتمام سیدجلال‌الدین محدث ارموی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1363ش.
  11. ابن فوطی، ابوالفضل عبدالرزاق بن احمد، ج1، 2، 4 و5، مجمع الآداب فی معجم الالقاب، تصحیح محمدکاظم محمودی، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1415ق.
  12. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج2، بیروت، دارالتعارف، 1403ق.
  13. باخرزی، ابوالحسن علی بن حسن، دمیة القصر و عصرة اهل العصر، ج2، کویت، مکتبة دارالعروبة للنشر و التوزیع، 1405ق.
  14. بیهقی، ابو‌الحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران، انتشـارات فروغی، 1317ق.
  15. بیهقی، ابو‌الحسن علی بن زید، تتمة صوان الحکمة، حیدرآباد دکن، مدرسۀ دارالعلوم، 1354ق.
  16. بیهقی، ابو‌الحسن علی بن زید، درة الاخبار و لمعة الانوار (ترجمه صوان الحکمه)، ترجمۀ ناصرالدین بن عبدالملک منتجب‌الدین یزدی، تصحیح علی اوجبی، تهران، حکمت، 1388ش.
  17. بیهقی، ابو‌الحسن علی بن زید، لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب، ج2، تصحیح سیدمهدی رجایی، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، چ2، 1385ش.
  18. حسینی، سیدحسن، اطلس تاریخی سادات ایران (سادات قم و آوه)، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1398ش.
  19. حسینی، سیدحسن، اطلس تاریخی سادات ایران (سادات قزوین)، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1402ش.
  20. حسینی، سیدحسن، «امامزادگان راوی در کتاب الکافی»، مجموعه مقالات فارسی کنگرۀ بین‌المللی ثقة‌‌الاسلام کلینی، ج3، قم، دارالحدیث با همکاری سازمان اوقاف و امور خیریه، 1387ش، صص 133 – 103.
  21. حسینی، سیدحسن، هادی وکیلی و علی ناظمیان فرد، «جایگاه اجتماعی و نقش سیاسی و فرهنگی خاندان حسینی حمزوی در عهد سلجوقی (590-431ق)»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، س 8، ش 32، زمستان 1397ش، صص48 - 29.
  22. حسینی، سیدحسن، هادی وکیلی و علی ناظمیان فرد، «جایگاه سادات حسینی اعرجی بلخی در عهد حاکمیت ترکان (۶۱۸-۳۸۹ق)، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 32، پاییز 1397ش، صص 85 - 71.
  23. حسینی ارموی، میرجلال‌الدین، تعلیقات نقض، ج1، تهران، انجمن آثار ملی، 1358ش.
  24. حسینى بلخی، ابومحمد حسن بن على، سلسلة الابریز بالسند العزیز، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، قم، کتابخانۀ آیةالله مرعشی، 1413ق.
  25. خزاعی نیشابوری، محمد بن احمد، الاربعین عن الاربعینفی فضائل علی امیرالمؤمنین، قم، مجمع احیای فرهنگ اسلامی، 1393ش.
  26. خسروبیگی، هوشنگ و سپیده خسروانی، «دلایل مهاجرت نقبای حسینی نیشابور (بنوزباره) به بیهق و نقش آنان در تعمیق تشیع امامی»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، س 5، ش 19، پاییز 1394ش، صص73- 49.
  1. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج7، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1417ق.
  2. دعویدار قمی، رکن‌الدین، دیوان اشعار، تصحیح علی محدث، تهران، امیر کبیر، 1365ش.
  3. دلیر، نیره و دیگران، «نمودهای اجتماعی تساهل در دورۀ سلجوقیان؛ تبیین کنش حکمرانان سلجوقی با شیعیان امامیه»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، س 7، ش 14، بهمن 1396ش، صص95- 73.
  4. ذهبی، شمس‌الدین محمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج31، 32، 33، 34، 39 و 42، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق.
  5. رازی قزوینی، عبدالجلیل، نقض، تصحیح جلال‌الدین محدث ارموی، قم، مجموعۀ آثار کنگرۀ بزرگداشت عبدالجلیل رازی قزوینی، 1391ش.
  6. رافعی قزوینی، عبدالکریم، التدوین فی اخبار قزوین، ج1 و3، تصحیح عزیزالله عطاردی، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1408ق.
  7. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج8، بیروت، دارالعلم للملایین، چ8، 1989م.
  8. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج5، لجنة العلمیة فی مؤسسة الامام الصادق، قم، مؤسسة الامام الصادق ع، 1418ق.
  9. سمعانی، ابی‌سعد عبدالکریم، الانساب، ج3 و 4، تصحیح عبدالله عمر البارودی، بیروت، دارالجنان، 1408ق.
  • سمعانی، ابی‌سعد عبدالکریم، التحبیر من معجم الکبیر، ج2، تحشیه خلیل منصور، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1418ق.
  1. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1415ق.
  2. طبری، محمد بن ابی‌القاسم، بشارة المصطفی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسۀ نشر اسلامی، 1420ق.
  3. علوی عمری، ابی‌الحسن علی، المجدی فی انساب الطالبیین، تصحیح احمد مهدوی دامغانی، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، 1380ش.
  4. فارسی، عبدالغافر بن اسماعیل، تاریخ نیسابور المنتخب من السیاق، با اشراف محمدکاظم محمودی، قم، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، 1403ق.
  5. فخر رازی، ابوعبدالله محمد، الشجرة المبارکة فی انساب الطالبیة، تصحیح سیدمهدی رجایی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1409ق.
  6. مدنی شیرازی، سیدعلی‌خان، الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة، قم، منشورات مکتبة بصیرتی، 1397ق.
  7. مروزی ازوارقانی، ابی‌طالب اسماعیل، الفخری فی انساب الطالبیین، تحقیق سیدمهدی رجایی، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، چ2، 1385ش.
  8. منتجب‌الدین، علی بن عبیدالله، فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم، تصحیح جلال‌الدین محدث، قم،کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404ق.
  9. مهریزی، علی و علی صدرایی خویی، میراث حدیث شیعه (دفتر چهاردهم)، قم، مؤسسۀ فرهنگی دارالحدیث، 1384ش.
  1. واعظ بلخی، عبدالله بن عمر، فضائل بلخ، ترجمۀ عبدالله محمد بن محمد حسینی، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران،1350ش.
  2. ولوی، علی محمد، و محمد دشتی، «نقش علویان در گسترش تشیع در نیشابور»، شیعه‌شناسی، س 9، ش 35، پاییز 1390ش، صص144- 113.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار