تشیع امامی بر سکه‌های حمدانیان: از نخستین نمودهای هویت تشیع امامی بر سکه‌های اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای تخصصی تاریخ تشیع اثنی عشری دانشکده مطالعات اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 دانشیار تاریخ اسلام، گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران

3 استادیار گروه تاریخ تشیع دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده

این مقاله به بررسی سکه‌های حمدانیان و جایگاه آن‌ها در بازتاب تشیع امامی در سکه‌های اسلامی می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش، تحلیل عبارت «وآله» در صلوات منقوش بر شماری از سکه‌های حمدانیان و نسبت آن با مشروعیت عباسی، گرایش شیعی/امامی این خاندان و فضای مذهبی شام در سده چهارم هجری است. پرسش اصلی آن است که آیا افزودن «وآله» را باید صرفاً عبارتی دعایی دانست، یا می‌توان آن را نشانه‌ای سنجیده از هویت شیعی امامی در متن رسمی سکه تلقی کرد. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر خوانش عبارات منقوش بر سکه‌ها، مقایسه نمونه‌های حمدانی با سکه‌های عباسی، فاطمی، زیدی و آل‌بویه، و بهره‌گیری از منابع تاریخی و سکه‌شناختی است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که حمدانیان، با وجود حفظ قالب عباسی و ذکر نام خلفای عباسی، در برخی ضرب‌ها، به‌ویژه سکه‌های حلب از سال ۳۳۴ق، با افزودن «وآله» به صلوات بر پیامبر…، نشانه‌ای محتاطانه اما معنادار از گرایش شیعی/امامی خود را وارد متن سکه کردند. این انتخاب از یک سو آنان را از قالب رایج عباسی متمایز می‌ساخت و از سوی دیگر، آنان را از عبارت‌های صریح‌تر فاطمی، اسماعیلی و زیدی، به‌ویژه شهادت «علی ولی‌الله»، جدا می‌کرد. از این رو، سکه‌های حمدانیان را می‌توان از نخستین نمودهای شناخته‌شده هویت شیعی امامی در سکه‌های اسلامی دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن

    1. ابن‌اثیر، عزالدین علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
    2. ابن‌عدیم، کمال‌الدین عمر بن احمد، زبدة الحلب من تاریخ حلب، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۹۹۶م.
    3. انطاکی، یحیی بن سعید، تاریخ الانطاکی، قاهره، بی‌نا، ۱۹۹۰م.
    4. حکیم، سیدمحمدحسین، «روند تحول نگاه اهل سنت به نهج‌البلاغه در قرن هفتم هجری: بررسی سه نسخه به خط محمد بن ابوالمکارم و فرزندش حسن»، آینۀ پژوهش، سال ۳۵، ش ۶، پیاپی ۲۱۰، ۱۴۰۳ش، ۵۳۱-۶۴۴.
    5. سجادی، صادق، «آل حمدان»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج1، صص 693-688، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1374ش.
    6. صدوق، محمد بن علی بن بابویه، من لا یحضره الفقیه، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
    7. مسکویه، ابوعلی احمد بن محمد، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، ۱۳۷۹ش.
    8. مقدسی، محمد بن احمد، أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، تصحیح م.‌ی. دخویه، لیدن، بریل، ۱۸۷۷م.
    9. Album, Stephen, Checklist of Islamic Coins, 3rd ed. Santa Rosa, Stephen Album Rare Coins, 2011.
    10. Bacharach, Jere L, Islamic History through Coins: An Analysis and Catalogue of Tenth-Century Ikhshidid Coinage, Cairo, The American University in Cairo Press, 2006.
    11. Bates, Michael L, “Islamic Numismatics,” Middle East Studies Association Bulletin 12, no. 2, 1978, 1-16.
    12. Canard, M, “Ḥamdānids,” In The Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., vol. 3, 126-131, Leiden, Brill, 1986.
    13. Nicol, Norman D., A Corpus of Fāṭimid Coins, Trieste: Giulio Bernardi, 2006.
    14. Treadwell, Luke, Buyid Coinage: A Die Corpus (322-445 A.H.), Oxford, Ashmolean Museum, 2001.
    15. Vcoins Gallery: https://www.vcoins.com
    16. ru, Oriental Coins Database: https://www.zeno.ru
    17. NumisBids: https://www.numisbids.com
    18. The David Collection, Islamic Collection, Copenhagen: https://www.davidmus.dk
    19. Morton & Eden Ltd., Auction Catalogues, London: https://www.mortonandeden.com
    20. Stephen Album Rare Coins, Auction Records: https://www.sarc.auction