بررسی تحلیلی تعهد اجتماعی با تأکید بر صحیفۀ سجادیه (تعریف، مؤلفه‌ها و مصادیق)

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

1 طلبه سطح 3 حوزه علمیه خراسان و دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

چکیده

امروزه «تعهدات اجتماعی» از مفاهیم مهم در مباحث حقوقی و جامعه‌شناسی است که به دلیل کثرت رویکردهای نظری به این اصطلاح، دستیابی به چارچوب تحلیلی واحد از آن، یکی از ضرورت‌ها در این زمینه به شمار می‌رود. در این راستا بررسی این موضوع از نگاه دینی با تکیه بر صحیفۀ سجادیه امری بایسته است. در جستار پیش رو، با روش توصیفی-تحلیلی، تلاش شده نخست تعریفی مطابق با رویکرد امام ع در صحیفۀ سجادیه ارائه گردد. در گام بعد با مراجعه به مضامین دعاهای موجود، گسترۀ این مفهوم از نگاه امام سجاد ع مشخص می‌شود که در نتیجۀ آن، مؤلفه‌های این حوزه نیز قابل استخراج خواهند بود. با کنار هم قرار دادن تعریف و مؤلفه‌های به دست آمده از منظر امام زین‌العابدین ع مصادیق (مستقیم و غیر مستقیم) نیز قابل دستیابی است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تعهد اجتماعی شامل تمام کنش‌ها و مسئولیت‌هایی است که فرد، با توجه به ارزش‌های پذیرفته شدۀ خود نسبت به خداوند، خویشتن، دیگران و محیط زیست بر عهده دارد و در چارچوبی مشخص به انجام بایدها و پرهیز از نبایدها ملزم می‌شود. مؤلفه‌های این مفهوم بر پایۀ روابط انسان با خدا، خود، دیگران و محیط زیست بنا شده است. همچنین مصادیق آن در هفت گروه خانوادگی، اجتماعی، معرفتی، نظامی، محیط زیست، اقتصادی و حکومتی قرار می‌گیرند. در واقع امام سجاد ع چارچوب جدیدی را برای این مفهوم ترسیم می‌کنند که تاکنون مورد توجه جامعه‌شناسان نبوده است‌؛ چارچوبی که هر قدر نهادینه‌سازی شود، عملکرد مطلوب‌تری را در جامعه ایجاد خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. * قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1373ش.

    ** نهج البلاغه، ترجمۀ محمد دشتی، قم، مشهور، 1379ش.

    *** صحیفه سجادیه، ترجمۀ حسین انصاریان، قم، پیام آزادی، چ13، 1382ش.

    1. ابن شعبه حرانی، تحف العقول عن آل الرسول ص، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، چ2، 1363ش.
    2. ابن فارس، ابو الحسن احمد، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
    3. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق.
    4. احمدی میانجی، میرزا علی، مالکیت خصوصی در اسلام، تهران، دادگستر، 1424ق.
    5. انصاریان، حسین، تفسیر و شرح صحیفه سجادیه، قم، دار العرفان، 1389ش.
    6. جعفری لنگرودی، دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت، تهران، بنیاد استاد، 1357ش.
    7. حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت ع لاحیاء التراث، چ3، 1416ق.
    8. خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی‌ (ره)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی‌(ره)، 1381ش.
    9. خمینی، روح الله، کشف الاسرار، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1327ش.
    10. دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ روزنه، 1372ش.
    11. دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، قم، الشریف الرضی، 1371ش.
    12. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیة، 1412ق.
    13. رضوی، مرتضی، انسان و علوم انسانی در صحیفۀ سجادیه، تهران، بینش نو، 1392ش.
    14. شرفی، محمد رضا، جوان و نیروی چهارم زندگی (ارادۀ خودساز شخصیت)، تهران، سروش، چ 7، 1389ش.
    15. صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، الشریف الرضی، چ2، 1364ش.
    16. طباطبایی، سید محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمۀ سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم (دفتر انتشارات اسلامی)، چ11، 1378ش.
    17. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، لبنان، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چ3، 1973م.
    18. عاملی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1413ق.
    19. فاضل لنکرانی، محمد، مناسک حج، قم، دفتر آیت الله فاضل لنکرانی، چ12، 1423ق.
    20. فوادیان دامغانی، رمضان، سیمای عدالت در قرآن و حدیث، تهران، لوح محفوظ، 1382ش.
    21. قرشی بنایی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چ6، 1371ش.
    22. قریب، محمد، تبیین اللغات لتبیان الآیات، تهران، بنیاد، 1366ش.
    23. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چ4، 1407ق.
    24. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الاطهار ع، لبنان، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
    25. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چ32، 1380ش.
    26. ممدوحی، حسن، شهود و شناخت، قم، بوستان کتاب، چ4، 1388ش.
    27. میر عرب، فرج الله، «حفظ آبروی مسلمان در آیات و روایات»، ره توشه، دوره4، ش 16، 1402ش، صص 130-119.
    28. نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، لبنان، مؤسسة آل البیت ع لاحیاء التراث، 1408ق.