در بستر فکری پویای عصر مأمون عباسی که با اوج یافتن نهضت ترجمه و تضارب گستردۀ آرای کلامی و فلسفی سرآمد شد، مناظرات امام رضا علیه السلام بهعنوان رویدادهای گفتمانی و اثرگذار در تاریخ اندیشۀ اسلامی شناخته میشود. با وجود اهمیت این مناظرات، اغلب پژوهشهای پیشین بر جنبههای تاریخی یا محتوایی تمرکز داشته و تحلیل روششناختی آنها بهمثابۀ یک نظام منسجم گفتمانی، مغفول مانده است. ازاینرو، پژوهش حاضر در پی تبیین مبانی معرفتی و راهبردهای استدلالی مناظرات امام رضا علیه السلام و نقش آنها در تولید و تثبیت یک گفتمان عقلانی و بینالادیانی در فرهنگ اسلامی است. این مقاله با بهرهگیری از تحلیل گفتمان انتقادی و تحلیل محتوای کیفی متون مناظرات، عمدتاً منقول در عیون أخبار الرضا علیه السلام، ساختار استدلالها و منطق درونی گفتگوها را بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که گفتمان رضوی بر سه مبنای معرفتی «اصالت عقل بهمثابه داور مشترک»، «الزام استدلالی مبتنی بر متون مقدس طرف مقابل» و «تکیه بر مشترکات فطری و وجدانی» استوار است که در قالب راهبردهایی چون «پرسشگری سقراطی»، «برهان خلف» و «اصل انصاف در تقریر و نقد» عینیت مییابد. این راهبردها، اگرچه فینفسه ابزارهایی عامند، اما در گفتمان رضوی درون افق معنایی توحیدمحور سامان یافته و کارکردی متمایز مییابند. در این چارچوب، مرجعیت معرفتی امام نه بهعنوان یک پیشفرض کلامیِ ازپیشمسلمگرفتهشده، بلکه بهمثابۀ یک کارکرد گفتمانیِ تولیدشده و تثبیتشونده در فرآیند گفتگو تحلیل میشود. در نتیجه، این روششناسی الگویی منسجم از عقلانیت گفتگومحور ارائه داده و بر شکلگیری سنت عقلگرای کلام امامیه اثرگذار بوده است.
ابراهیمی، امید و محمدی، دلآرام، «آسیبشناسی مناظره بر اساس الگوی مناظرات امام رضا ع»، فرهنگ رضوی، 1397ش، صص 196-171.
ابن بابویه، محمد بن علی (الشیخ الصدوق)، عیون أخبار الرضا ع، محقق: حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1404ق.
افضلی، زهرا، «بازشناخت مؤلفههای مشروعیتسازی در مناظره امام رضا ع با دو شخصیت برجسته مسیحی و یهودی بر اساس نظریه ونلیوون»، فرهنگ رضوی، ش 47، 1403ش، صص61-31.
انصارینیا، زری و خزعلی، انسیه، «رویکردهای زبانی در تحلیل گفتمان مناظره امام رضا ع با ابوقره صاحب شبرمه (مطالعه موردی کلام الهی)»، لسان مبین (پژوهش ادب عرب)،ش 28، 1396ش، صص 27-1.
الجابری، محمد عابد، بنیة العقل العربی: دراسة تحلیلیة نقدیة لنظم المعرفة فی الثقافة العربیة، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، 1991 م.
رجبی، فاطمه و مطهری، اعظم، «سبکشناسی مناظرات کلامی امام رضا ع»، پژوهشهای اعتقادی کلامی، ش 19، 1394ش، صص 81-69.
رودی، معصومه، تحلیل فلسفی مناظرات امام رضا ع [پایاننامه کارشناسی ارشد منتشرنشده]، دانشگاه فردوسی مشهد، 1392ش.
سبحانی، جعفر، مناظرات الإمام الرضا ع مع أرباب الملل و النحل، رسالة الثقلین، 1419ق، صص 96-69.
سلیمی وردنجانی، افشین، تبیین اصول مناظره در اسلام بر اساس مناظرات امام رضا ع. کتاب و سنت، ش 3، 1402ش، صص 48-25.
سیدکلان، سیدمحمد، و صحرانورد، بهنام، «سنتزپژوهی تبیین مناظرات رضوی با تحلیل جریانشناسی آن»، فرهنگ رضوی، دوره ۱۱، ش ۴۱، 1402ش، صص 118-93.
الشریف المرتضی، علی بن الحسین، الشافی فی الإمامة (سید عبدالزهراء حسینی، محقق)، قم، مؤسسۀ إسماعیلیان، 1410ق.
الطبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج علی أهل اللجاج، محقق: محمدباقر خرسان، نجف، دار النعمان، 1403ق.
العلامة الحلّی، الحسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد تصحیح و تعلیق: حسن حسنزاده آملی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1407ق.
فتحی، یعقوب، روششناسی مناظرههای امام رضا با دانشمندان ادیان و مذاهب، تفسیر و تحلیل متون اسلامی، دوره 4، ش ۷، 1403ش، صص 48-21.
القرشی، باقر شریف، حیاة الإمام علی بن موسی الرضا: دراسة و تحلیل، بیروت، دار الأضواء، 1413ق.
الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (بخش اصول)، مصحح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
مجیدی، حسن، تحلیل گفتمان مناظرههای امام رضا، فرهنگ رضوی، دوره ۱، ش ۲، 1392ش، صص 39-9.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1377ش.
المفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، محقق: مؤسسة آل البیت ع لإحیاء التراث، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.
مقدس، محمود، تحلیل مناظرات امام رضا ع بر مبنای نظریه گفتمانی لاکلاو و موفه، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، دوره ۷، شماره ۱۴، 1399ش، صص 89-63.
میراحمدی، منصور، و رضایی پناه، امیر، تحلیل گفتمان مناظرهها و مجادلههای حضرت رضا ع با دگرهای گفتمانی (مبانی قرآنی کلامی ساختبندی)، فرهنگ رضوی، دوره 4، ش ۱۴، 1395ش، صص 96-75.
میری، مریم سادات و ابشار، محمد، «اصول و بایستههای اخلاقی-ارتباطی مناظره در سیره اهل بیت ع؛ مورد مطالعه مناظره امام رضا ع با عمران صابی»، نامه فرهنگ و ارتباطات، ش 2، 1400ش، صص 334-307.
هادیان رسنانی، الهه، «اهداف و شیوه های مناظرات امام رضا ع و مأمون در مسئله امامت»، حدیث اندیشه، ش 26، 1397ش، صص 121-96.
Abrahamov, B. Islamic Theology: Traditionalism and Rationalism. Edinburgh University Press,1998.
Cooperson, M. Classical Arabic Biography: The Heirs of the Prophets in the Age of al-Ma'mun. Cambridge University Press, 2000.
Gutas, D. Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ʻAbbāsid Society. Routledge, 1998.
Madelung, W. The Shiite Imamate and the Caliphate of the Early Abbasids. In Religious Schools and Sects in Medieval Islam. Variorum Reprints, 1985.
Newman, A. J. The Formative Period of Twelver Shi'ism: Hadith as Discourse Between Qum and Baghdad. Routledge, 2000.
Stewart, D. J. Islamic Legal Orthodoxy: Twelver Shiite Responses to the Sunni Legal System. University of Utah Press, 1998.
Stroumsa, S. Freethinkers of Medieval Islam: Ibn al-Rāwandī, Abū Bakr al-Rāzī, and Their Impact on Islamic Thought. Brill, 1999.
Van Ess, J. Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra: A History of Religious Thought in Early Islam (Vols. 1-4). Brill, 2017.
ده پهلوان, طلعت و حسینی, حسن . (1404). روششناسی مناظرات امام رضا علیه السلام: تبیین مبانی گفتمان عقلانی و بینالادیانی در فرهنگ اسلامی. پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4(6), 39-65. doi: 10.22034/pnt.2026.3251.1115
MLA
ده پهلوان, طلعت , و حسینی, حسن . "روششناسی مناظرات امام رضا علیه السلام: تبیین مبانی گفتمان عقلانی و بینالادیانی در فرهنگ اسلامی", پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4, 6, 1404, 39-65. doi: 10.22034/pnt.2026.3251.1115
HARVARD
ده پهلوان, طلعت, حسینی, حسن. (1404). 'روششناسی مناظرات امام رضا علیه السلام: تبیین مبانی گفتمان عقلانی و بینالادیانی در فرهنگ اسلامی', پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4(6), pp. 39-65. doi: 10.22034/pnt.2026.3251.1115
CHICAGO
طلعت ده پهلوان و حسن حسینی, "روششناسی مناظرات امام رضا علیه السلام: تبیین مبانی گفتمان عقلانی و بینالادیانی در فرهنگ اسلامی," پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 4 6 (1404): 39-65, doi: 10.22034/pnt.2026.3251.1115
VANCOUVER
ده پهلوان, طلعت, حسینی, حسن. روششناسی مناظرات امام رضا علیه السلام: تبیین مبانی گفتمان عقلانی و بینالادیانی در فرهنگ اسلامی. پژوهش های نوین در گستره تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه, 1404; 4(6): 39-65. doi: 10.22034/pnt.2026.3251.1115